Những năm qua, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030; giai đoạn 1 từ năm 2021 - 2025 (Chương trình MTQG 1719) đã hỗ trợ nguồn lực và tiếp thêm động lực cho công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào Khmer.
Đồng bào Khmer chiếm trên 30% dân số và sở hữu 5/8 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của tỉnh Sóc Trăng, bao gồm: Lễ hội đua ghe Ngo, nghệ thuật trình diễn sân khấu Dù kê, nghệ thuật múa Rom vong, nghệ thuật trình diễn nhạc Ngũ âm, nghệ thuật sân khấu Rô băm. Với lịch sử lâu đời, người Khmer ở Sóc Trăng đã kết tinh nhiều nét đẹp văn hóa đặc sắc, từ các loại hình nghệ thuật tới văn hóa tín ngưỡng, văn hóa lễ hội…
Chúng tôi có mặt ở Sóc Trăng vào đúng những ngày diễn ra Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo Sóc Trăng, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ 6 và Tuần Văn hóa, Thể thao và Du lịch Sóc Trăng lần thứ nhất năm 2024. Được hòa mình vào chuỗi hoạt động văn hóa nghệ thuật phong phú, mang đậm bản sắc, có lẽ ấn tượng nhất với chúng tôi là chương trình trình diễn nhạc Ngũ âm dân tộc Khmer có quy mô lớn nhất Việt Nam, quy tụ 20 dàn nhạc Ngũ âm với 200 nghệ nhân, nhạc công và các diễn viên múa Rom Vong cùng tham gia.
Nhạc Ngũ âm (hay còn gọi là Phlêng Pin Piết) là một loại hình âm nhạc cổ truyền có từ lâu đời của người Khmer, được hợp thành từ 5 bộ nhạc cụ với 5 loại chất liệu khác nhau gồm: bộ sắt, bộ mộc, bộ hơi, bộ da và bộ đồng, tạo nên 5 âm sắc riêng biệt. Đây là loại hình âm nhạc hòa tấu mang đậm tính nghi lễ và tôn giáo, gắn bó chặt chẽ với đời sống sinh hoạt tâm linh ở chùa và xóm, ấp của người Khmer. Vào những ngày Tết cổ truyền và những dịp lễ quan trọng của đồng bào Khmer, nhạc Ngũ âm với những âm thanh trầm bổng thường được biểu diễn để hỗ trợ cho các điệu múa, các vở diễn ở sân khấu dù kê, rô băm... trở nên uyển chuyển hơn, tạo nét riêng, sinh động, hấp dẫn cho âm nhạc truyền thống. Ngày 20/12/2019, nghệ thuật trình diễn dân gian "Nhạc Ngũ âm của người Khmer tỉnh Sóc Trăng" đã được công nhận và đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sau buổi trình diễn nhạc Ngũ âm, chúng tôi cùng hàng vạn người dân ở Sóc Trăng và các địa phương khu vực Đồng bằng sông Cửu Long lại hào hứng tham dự lễ khai mạc giải Đua ghe Ngo Sóc Trăng, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long lần 6 tại đường đua trên sông Maspero (thành phố Sóc Trăng).
Một điệu múa cổ điển của các nghệ sĩ đến từ Đoàn nghệ thuật Khmer tỉnh Sóc Trăng. Ảnh: An Hiếu
Đối với đồng bào Khmer, chiếc ghe Ngo có vị trí vô cùng quan trọng, được xem là vị thần bảo vệ sự bình yên, là hiện thân của tình đoàn kết và sức mạnh thôn xóm. Bởi vậy, khi có ghe Ngo thì đồng bào Khmer từ trẻ đến già đều thể hiện sự trân trọng và yêu thích khi được góp sức cho đội ghe và thôn xóm của mình, nhiều gia đình sẵn sàng tự bỏ tiền để lo cho cả đội ghe Ngo từ lúc tập luyện cho đến ngày khai hội. Lễ hội đua ghe Ngo của đồng bào Khmer tỉnh Sóc Trăng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2022.
Không chỉ là nghệ thuật trình diễn nhạc Ngũ âm, lễ hội đua ghe Ngo, tỉnh Sóc Trăng còn đẩy mạnh bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp như: tổ chức lễ hội Chrôi Rum Chếk (cúng phước biển Vĩnh Châu), lễ Thắk Côn (cúng dừa), lễ hội Nghinh Ông, lễ hội Lôi Protip (thả đèn nước), lễ hội cúng Trăng… Việc đầu tư xây dựng các thiết chế văn hóa, các công trình cơ sở hạ tầng phục vụ lễ hội như: khán đài, bờ kè đường đua ghe Ngo; khu du lịch văn hóa lễ hội truyền thống cồn Mỹ Phước (huyện Kế Sách); khu tổ chức Lễ hội cúng phước biển Vĩnh Châu… cũng được quan tâm đồng bộ.
Quang Dũng