Dân ca, dân vũ là yếu tố quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của các cộng đồng dân tộc thiểu số ở miền núi Nghệ An. Lâu nay các làn điệu dân ca, dân vũ và những khúc hát đồng dao của đồng bào dân tộc Thổ ở làng Mo Mới, xã Nghĩa Xuân, huyện Quỳ Hợp được bảo tồn, truyền dạy với mong muốn tôn vinh, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Thổ.
Lễ Bốc Mó của cộng đồng dân tộc Thổ ở Quỳ Hợp là dịp để đồng bào nơi đây giới thiệu tới du khách về nét văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc mình những làn điệu dân ca, dân vũ, các loại nhạc cụ như đàn tỉnh, kèn, sáo, nhị… góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam nói chung và đồng bào dân tộc Thổ nói riêng.
Lễ Bốc Mó còn có tên gọi khác là lễ cúng đền Mó, khai Mó nước đầu năm, một nghi lễ quan trọng của đồng bào người Thổ có từ xa xưa. Mó nước là nguồn nước ngầm tự nhiên phục vụ sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp của cộng đồng dân tộc Thổ ở huyện miền núi Quỳ Hợp.
Lễ Bốc Mó được tổ chức với ý nghĩa là lễ cúng khai thông mó nước, cầu cho mưa thuận gió hòa, cầu cho nguồn nước mó tuôn chảy dồi dào phục vụ cho cuộc sống sinh hoạt và cho việc tưới tiêu của cả cộng đồng.
Theo lời kể của các cụ cao niên cho biết, đất làng Mo cổ, gọi là đất “Mụ Quá”, tức là đất Quả phụ do chồng đi làm nghĩa quân bảo vệ đất nước bị hy sinh. Từ thời tổ xưa khi khai trương lập làng phải tranh giành đất đai và nguồn nước, thấy nơi đây có mó nước, có sông có suối, địa hình hiểm trở lại có thế chiến lược “dễ thủ, khó công”, cho nên các dòng họ lớn đã ưu tiên cho bà tổ quả phụ ở mảnh đất làng Mo này để dựng làng an cư tại đây. Họ biết rằng mảnh đất đắc đạo này có nhiều ưu thế về địa lý nhưng cũng đẹp về địa hình, rất linh thiêng nên người dân nơi đây đã chăm lo thờ phụng, bảo vệ tôn tạo và quý trọng Mó nước.
Cúng thần Mó và làm lễ bốc Mó thường diễn ra vào dịp mồng 10/3 (âm lịch) hàng năm, nếu hạn hán kéo dài có thể lễ cúng vào mồng 10/6 (âm lịch). Họ cầu cúng các chư vị thần linh như thần núi, thần cây, thần mó, cúng thổ công long mạch, thổ thần bản địa, đặc biệt là cầu cúng cho vua cha Ngọc Hoàng luôn luôn chứng giám, phù hộ độ trì cho nguồn nước chảy mãi không cạn, mưa lũ không lở, nước không đục cặn, cầu cho mưa thuận gió hòa, cho ao chuôm đầy nước, cho đồng ruộng tốt tươi, cho người dân ấm no, hạnh phúc.
Ngoài các hoạt động tại buổi Lễ, những làn điệu dân ca,dân vũ và những khúc hát đồng dao của đồng bào dân tộc Thổ nơi đây vẫn được lưu truyền cho đến ngày nay. Về những bản, làng người Thổ, chúng ta vẫn có thể thường xuyên nghe hát dạ ơi, hát ru em Tún ta Tún, du du điềng điềng, khai khai rế, tập tính tập tang, ên ên ạc ac, hát giao duyên, hát đối đập.
Những làn điệu dân ca độc đáo, mang đậm dấu ấn đặc trưng ấy vẫn được ngân lên trong các cuộc vui, ngày tết, ngày hội. Đồng bào Thổ thường tổ chức hát đối đáp nam - nữ, gọi là hát giả bạn, hát ví… Ca từ thường được mượn từ những câu ca dao thể thơ lục bát, phát âm bằng tiếng Thố.
Theo Bà Trương Thị Kim Chi - Phó trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Quỳ Hợp thì: Đến nay, trên địa bàn huyện Quỳ Hợp đã xây dựng được 7 câu lạc bộ văn hóa dân gian dân tộc Thổ, trong đó có 1 câu lạc bộ cấp tỉnh, 1 câu lạc bộ cấp huyện và 4 câu lạc bộ cấp xã.
Hầu hết các câu lạc bộ hoạt động rất hiệu quả, công tác sưu tầm, phát triển hội viên, tổ chức dàn dựng, giao lưu, hiểu diễn rất nhuần nhuyễn. Tiêu biểu trong số đó là Câu lạc bộ Văn hóa dân gian dân tộc Thổ ở xóm Đột Và, xã Nghĩa Xuân.
Ngoài những bài hát, điệu múa, tập tục được các nghệ nhân sưu tâm, lưu giữ, mới đây, đồng bào dân tộc Thổ ở xã Nghĩa Xuân còn phục dựng lại nhà sàn cổ của người Thổ trong khuôn viên Nhà Văn hóa cộng đồng xóm Mo Mới. Công trình này sẽ góp phần lưu giữ những giá trị truyền thống của ông cha cho thế hệ mai sau.
Đình Tuyên