Trên mặt những chiếc pan de muerto vừa ra lò, những dải bột nổi đan chéo như những chiếc xương nhỏ, chính giữa là một viên bột tròn gợi hình chiếc sọ. Thoạt nhìn, hình hài ấy có thể gợi cảm giác lạ lẫm nhưng với người Mexico, đó không phải biểu tượng của sự kết thúc, mà là cách nhắc rằng cái chết chưa bao giờ cắt đứt sợi dây nối giữa người đi xa và người ở lại.
Trong tiết Thu già, pan de muerto có mặt ở khắp nơi, từ những tiệm bánh lâu đời đến các khu chợ đông đúc. Người ta mua bánh mang về nhà, đặt lên bàn thờ tổ tiên rồi cùng nhau thưởng thức bên tách cà phê hay cốc chocolate nóng. Một chiếc bánh nhỏ vì thế mang theo nhiều hơn hương vị: đó là tín hiệu của một cuộc đoàn tụ.
Để làm nên chiếc bánh ấy, người thợ nhào bột với trứng, bơ, đường và vỏ cam, kiên nhẫn chờ bột nở rồi tỉ mỉ nặn từng dải bột đặt lên mặt bánh trước khi đưa vào lò. Khi lớp vỏ chuyển sang màu vàng óng và phủ thêm một lớp đường mỏng, mùi thơm dịu của hoa cam mới thật sự thức dậy.
Ít có món ăn nào mà hình dáng mang nhiều lớp nghĩa như pan de muerto: hình tròn gợi vòng đời, những dải bột tượng trưng cho xương, còn hương hoa cam gắn với ký ức về người đã khuất. Những cách lý giải có thể khác nhau giữa các vùng miền, nhưng đều gặp nhau ở một điểm: chiếc bánh không chỉ để ăn, mà còn để tưởng nhớ.
Nguồn gốc của pan de muerto là câu chuyện giao thoa giữa tập tục bản địa thời kỳ tiền Colombo và truyền thống làm bánh mì châu Âu. Qua nhiều thế hệ, chiếc bánh được biến tấu theo từng vùng đất, nơi phủ đường, nơi rắc hạt vừng, nơi tạo hình người hay muôn loài. Dẫu vậy, chiếc bánh tròn phủ đường với những dải bột hình xương vẫn là hình ảnh quen thuộc nhất mỗi khi tháng 11 gõ cửa.
Ý nghĩa của chiếc bánh hiện lên rõ nhất trên những ofrenda – bàn thờ tưởng niệm mà các gia đình Mexico chuẩn bị để đón người thân đã khuất trở về trong Día de los Muertos - Ngày của Người Chết diễn ra từ ngày 1 - 2/11.
Giữa ánh nến, sắc cam rực rỡ của hoa cúc vạn thọ và những bức ảnh cũ, pan de muerto nằm lặng lẽ bên cạnh ly nước, món ăn hay vật dụng mà người đã mất từng yêu thích. Theo tín ngưỡng dân gian, hoa cúc vạn thọ dẫn lối, nến soi đường, còn chiếc bánh là lời chào đón dành cho những linh hồn sau hành trình trở về.
Việc chuẩn bị bàn thờ thường bắt đầu từ nhiều ngày trước lễ chính. Người lớn cắm hoa, lau khung ảnh, bày biện từng chiếc đĩa. Trẻ nhỏ phụ giúp trang trí và nghe kể về những người thân có khi các em chưa từng gặp. Đến khi nghi thức khép lại, cả gia đình cùng chia nhau chiếc bánh thơm mùi cam, để những câu chuyện cũ tiếp tục được kể trong căn bếp ấm.
Ngoài phố, không khí lễ hội lại mang một sắc màu khác. Những gian hàng chất đầy đầu lâu bằng đường, búp bê mặc trang phục truyền thống, bộ xương giấy bồi trong dáng nhảy múa và những dải giấy trang trí truyền thống của Mexico (papel picado) nhiều màu rung nhẹ trong gió.
Nổi bật nhất vẫn là Catrina – người phụ nữ với chiếc mũ rộng vành, váy áo lộng lẫy và gương mặt hóa trang thành hộp sọ. Từ tranh vẽ, tượng gốm đến những khuôn mặt được trang điểm cầu kỳ trên phố, Catrina trở thành biểu tượng cho cách người Mexico đối diện với cái chết: bình thản, dí dỏm nhưng không thiếu sự tôn kính.
Sau những quầy hàng rực rỡ ấy là đôi tay của những người thợ làm bánh, nghệ nhân thủ công và người bán hoa, những người giữ cho mùa lễ không chỉ tồn tại trong ký ức mà còn hiện diện trong đời sống hôm nay.
Chiều xuống, những tiệm bánh vẫn sáng đèn. Người đi làm ghé mua vài chiếc mang về, trẻ nhỏ chăm chú chọn chiếc bánh đẹp nhất sau lớp kính trong. Trong nhiều ngôi nhà, bàn thờ đã được sửa soạn, nến đã thắp và hoa cúc đã nở vàng.
Giữa không gian ấy, pan de muerto lặng lẽ nối hai bờ sinh tử.
Có lẽ người đã khuất không trở về theo cách con người vẫn hình dung nhưng mỗi lần chiếc bánh được đặt lên bàn thờ rồi được chia cho những người quây quần quanh chiếc bàn nhỏ, khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại dường như ngắn lại.
Và cũng bởi thế, khi lớp đường tan nhẹ trên đầu lưỡi, điều còn đọng lại không chỉ là vị ngọt của chiếc bánh mà đó là cảm giác rằng một người có thể rời xa thế giới này, nhưng vẫn ở lại trong ngôi nhà, trong ký ức và trong tình yêu của những người còn sống.
