Với vị trí và giá trị đặc biệt trong lịch sử Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám được đặt trong tổng thể quy hoạch đô thị, gắn với bảo vệ cảnh quan, kết nối không gian công cộng và mở rộng các hoạt động văn hóa, giáo dục, sáng tạo, tiếp tục phát huy vai trò là một trung tâm văn hóa, tri thức, hiện diện sống động trong đời sống đô thị và đóng góp vào sự phát triển của Thủ đô.
Mở rộng không gian di sản
Được xây dựng từ thế kỷ XI, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã đồng hành với lịch sử Thăng Long qua gần một thiên niên kỷ. Từ một thiết chế giáo dục của quốc gia phong kiến, trải qua gần một thiên niên kỷ, nơi đây trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài và nền văn hiến Việt Nam. Cùng với những công trình kiến trúc, hệ thống 82 bia Tiến sĩ, Khuê Văn Các, Giếng Thiên Quang, điện Đại Thành và khu Thái Học đã tạo nên một không gian di sản có giá trị đặc biệt trong cấu trúc văn hóa, lịch sử của Hà Nội. Trong bối cảnh Hà Nội hướng tới trở thành trung tâm lớn về văn hóa, khoa học, giáo dục, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, những di tích như Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ có vai trò lưu giữ quá khứ mà còn là nguồn lực văn hóa có thể đóng góp trực tiếp vào sự phát triển đô thị.
Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định mục tiêu đưa Hà Nội trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo quan trọng của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nơi hội tụ tri thức và công nghệ, có hạ tầng và quản trị đô thị hiện đại, chất lượng sống cao. Định hướng này đặt nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn lực văn hóa vào vị trí trung tâm của mô hình phát triển mới.
Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 23/4/2026 cũng xác định Hà Nội là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, đào tạo và hội nhập quốc tế; tạo động lực lớn hơn cho Hà Nội trong điều hành đô thị, tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, tạo lợi thế cạnh tranh và thúc đẩy thành phố phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.
Đối với di sản Quốc Tử Giám, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn một di tích có giá trị đặc biệt, mà còn phải phát huy được nguồn lực tri thức và văn hóa của di sản, đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển con người, nâng cao chất lượng đời sống văn hóa và xây dựng bản sắc đô thị sáng tạo.
Một trong những tín hiệu tích cực là yêu cầu mở rộng không gian di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã được đặt ra trong định hướng điều chỉnh quy hoạch Thủ đô. Theo Kế hoạch số 105/KH-UBND ngày 14/3/2026 của UBND thành phố Hà Nội về tổ chức các hoạt động kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, thành phố xác định nhiệm vụ bổ sung, cập nhật nội dung mở rộng không gian di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám vào bản điều chỉnh Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Theo Kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Hội Kiến trúc sư Hà Nội, trong Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám mở rộng liên kết với khu Hoàng thành, ga Hà Nội, Công viên Thống Nhất thành một lõi xanh sinh thái - văn hóa lịch sử trung tâm thành phố Hà Nội. Việc mở rộng không gian văn hóa lịch sử Văn Miếu - Quốc Tử Giám ngày nay cũng là cụ thể hóa các nội dung của Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới, gắn liền với định hướng chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, đổi mới sáng tạo của Thủ đô.
Các chuyên gia cho rằng, định hướng này mở ra cách nhìn rộng hơn về bảo tồn di sản. Thay vì chỉ tập trung vào khuôn viên di tích, việc bảo vệ và phát huy giá trị Văn Miếu được đặt trong mối quan hệ với toàn bộ không gian đô thị phụ cận, hình thành một môi trường cảnh quan hài hòa. Việc kết nối Văn Miếu với Hồ Văn, quảng trường ga Hà Nội, ga ngầm S12 và sân Hàng Đẫy, nếu được nghiên cứu và triển khai phù hợp, sẽ góp phần tạo nên một không gian công cộng có tính liên kết, giúp người dân và du khách tiếp cận di sản thuận lợi hơn, khu di tích có thể trở thành một điểm trung tâm trong mạng lưới không gian văn hóa, giáo dục của thành phố.
Phát huy giá trị di sản trong giai đoạn mới
Với lịch sử 950 năm gắn với đạo học, Văn Miếu - Quốc Tử Giám có nhiều điều kiện để trở thành một không gian văn hóa, giáo dục và sáng tạo, nơi những giá trị lịch sử không chỉ được giới thiệu mà còn được tiếp tục nghiên cứu, trao truyền và phát triển.
Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, một trong những hướng phát huy giá trị di sản tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là kết nối di sản với cộng đồng sáng tạo, đặc biệt trong các lĩnh vực thiết kế, mỹ thuật và nghệ thuật đương đại. Đặc biệt, trong tiến trình Hà Nội thực hiện cam kết thành phố thành viên Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang có thêm điều kiện để kết nối di sản với các nghệ sĩ, nhà thiết kế, cơ sở giáo dục, tổ chức văn hóa và cộng đồng sáng tạo. Theo đó, thiết kế và nghệ thuật có thể mở rộng sức hấp dẫn của di sản theo nhiều hướng, đưa biểu tượng, câu chuyện lịch sử vào những sản phẩm sử dụng trong đời sống; đồng thời tạo ra những trải nghiệm thẩm mỹ, kết nối người sáng tạo với công chúng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Phương cho rằng, đây là một hướng tiếp cận quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa, khi tài nguyên di sản được kết nối với năng lực sáng tạo, thiết kế và sản xuất, những giá trị truyền thống có thêm cơ hội tham gia vào đời sống kinh tế - văn hóa, tạo ra sản phẩm có bản sắc và khả năng tiếp cận thị trường.
Tiến sĩ Lê Quang Chắn, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chia sẻ, trong bối cảnh Hà Nội đang triển khai định hướng phát triển dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực và thế giới, di sản Quốc Tử Giám không chỉ có ý nghĩa lịch sử mà còn là nguồn lực văn hóa, tri thức và sáng tạo có giá trị nổi bật đối với sự phát triển của Thủ đô, đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển con người, nâng cao chất lượng đời sống văn hóa và xây dựng bản sắc đô thị sáng tạo.
Để thực hiện mục tiêu này, cần xây dựng chương trình tổng thể phát huy giá trị di sản Quốc học gắn với chiến lược phát triển Thủ đô, xác định rõ vai trò của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong giáo dục di sản, nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số và công nghiệp văn hóa. Cùng với đó là hình thành chương trình giáo dục di sản có tính hệ thống, phối hợp giữa cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu và cơ sở giáo dục để xây dựng tài liệu, tuyến tham quan học tập và hoạt động trải nghiệm phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Bên cạnh đó, vấn đề cơ chế quản lý và huy động nguồn lực cũng cần được quan tâm. Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia và Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh đề xuất Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần có cơ chế đặc thù để phát huy thế mạnh của di tích quốc gia đặc biệt. Yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là bảo tồn di tích mà còn phải tìm cách phát huy hiệu quả nguồn vốn biểu tượng, di sản tư liệu, tri thức và sức sáng tạo đang được lưu giữ tại đây. Muốn vậy, cần chuyển từ tư duy quản lý di tích chủ yếu dựa vào bảo tồn và khai thác vé tham quan sang mô hình quản trị có khả năng kết nối di sản với giáo dục, công nghệ, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa, nghiên cứu các cơ chế đặc thù về tự chủ tài chính, hợp tác công - tư, khai thác tài sản trí tuệ…
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cho rằng, phát huy giá trị Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần được đặt trong một cách tiếp cận tổng thể, trong đó bảo tồn, giáo dục, nghiên cứu, chuyển đổi số và các hoạt động sáng tạo phải được kết nối chặt chẽ. Điều quan trọng không phải là gia tăng số lượng sự kiện hay dịch vụ, mà là bảo đảm mỗi hoạt động đều có căn cứ khoa học, phù hợp với giá trị di sản và mang lại lợi ích lâu dài cho công chúng.
Việc triển khai Luật Thủ đô năm 2026 mở ra cơ hội để Hà Nội hoàn thiện cơ chế quản lý, huy động nguồn lực và phát triển các chương trình văn hóa - sáng tạo có tính liên ngành. Trong khuôn khổ đó, Quốc Tử Giám trở thành một điểm kết nối tiêu biểu giữa lịch sử, giáo dục, nghiên cứu khoa học, công nghệ và công nghiệp văn hóa; góp phần nâng cao chất lượng đời sống tinh thần, khẳng định bản sắc riêng và tăng cường sức hấp dẫn của Thủ đô.
Để thực hiện được định hướng này, các chuyên gia cho rằng, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành văn hóa, quy hoạch, kiến trúc, giao thông, giáo dục và du lịch. Khi không gian công cộng được tổ chức hài hòa với cảnh quan lịch sử, khi các hoạt động văn hóa, giáo dục được phát triển trên nền tảng giá trị di sản, Văn Miếu - Quốc Tử Giám sẽ tiếp tục giữ vai trò là một không gian văn hiến đặc biệt của Thủ đô, dẫn dắt và lan tỏa nguồn năng lượng sáng tạo, góp phần đưa Hà Nội tự tin khẳng định vị thế “Thành phố sáng tạo” trên bản đồ thế giới.
