Theo truyền thông Mỹ, giữa lúc tìm kiếm các phương án tăng cường an ninh năng lượng trước những cú sốc trên thị trường toàn cầu, Philippines đang xem xét khả năng hồi sinh Nhà máy điện hạt nhân Bataan - một dự án đã bị đóng băng suốt 40 năm.
Nằm trên khu đất rộng khoảng 320 hecta ở phía Tây Manila, Nhà máy điện hạt nhân Bataan từng được kỳ vọng trở thành nguồn điện hạt nhân đầu tiên của Philippines. Công trình được xây dựng từ thập niên 1970 dưới thời Tổng thống Ferdinand Marcos Sr., nhưng dù hoàn thành một lò phản ứng vào năm 1984, nhà máy chưa bao giờ được đưa vào vận hành.
Ngày nay, bên trong công trình vẫn còn nhiều bảng điều khiển, thiết bị và hệ thống được lắp đặt từ nhiều thập kỷ trước. Nhà máy không có nhiên liệu hạt nhân và chỉ còn một nhóm kỹ sư làm nhiệm vụ bảo quản, vận hành thủ công hàng nghìn đồng hồ, công tắc và thiết bị để hạn chế sự xuống cấp.
Ý tưởng xây dựng nhà máy xuất phát từ mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng. Chính quyền Marcos Sr. muốn Philippines giảm phụ thuộc vào các nguồn năng lượng dễ bị tác động bởi những cú sốc dầu mỏ toàn cầu, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng năm 1973. Bốn thập kỷ sau, chính quyền Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. cũng phải đối mặt với những biến động năng lượng liên quan đến xung đột ở Ukraine và Trung Đông.
Tuy nhiên, việc đưa Bataan trở lại hoạt động không đơn giản. Dự án từ lâu đã gây tranh cãi về an toàn hạt nhân, chi phí và những vấn đề liên quan đến chính trị của thời kỳ Tổng thống Marcos Sr.
Dự án gây tranh cãi từ khi xây dựng
Hoạt động xây dựng nhà máy Bataan bắt đầu năm 1976. Chính phủ khi đó đưa hàng trăm kỹ sư và kỹ thuật viên ra nước ngoài đào tạo để chuẩn bị nhân lực cho một chương trình điện hạt nhân. Dự án cũng tạo việc làm cho hàng nghìn người ở Morong và các thị trấn lân cận.
Nhưng chỉ vài năm sau, sự cố tại Nhà máy điện hạt nhân Three Mile Island ở Mỹ năm 1979 đã làm dấy lên phong trào phản đối điện hạt nhân tại Philippines. Chính quyền đình chỉ việc xây dựng Bataan để tiến hành đánh giá an toàn, trước khi công trình được tiếp tục vào năm 1980.
Các nhà hoạt động phản đối đặt câu hỏi liệu Philippines có đủ chuyên môn để vận hành một nhà máy hạt nhân an toàn hay không, liệu việc xây dựng nhà máy tại khu vực thường xuyên xảy ra động đất và có nguy cơ sóng thần có hợp lý hay không, và liệu đất nước có đủ khả năng chi trả cho dự án.
Vị trí Bataan được lựa chọn một phần vì có nguồn nước dồi dào để làm mát lò phản ứng và được cho là đủ cao để tránh sóng thần. Những nghiên cứu sau này của các nhà nghiên cứu thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ Philippines cho thấy không có đứt gãy hoạt động bên dưới Bataan. Khu vực này cũng không bị ảnh hưởng trực tiếp bởi vụ phun trào núi lửa Pinatubo năm 1991.
Dù vậy, lo ngại về an toàn không phải vấn đề duy nhất. Dự án cũng vướng các cáo buộc tham nhũng, trong đó có cáo buộc tập đoàn Westinghouse của Mỹ đã chi hàng triệu USD bất hợp pháp để giành hợp đồng xây dựng nhà máy.
Đến khi hoàn thành năm 1984, chi phí dự án đã tăng hơn gấp đôi, lên trên 2 tỷ USD. Chính phủ Philippines phải mất thêm khoảng hai thập kỷ để thanh toán khoản nợ tích lũy từ dự án.
Sau khi ông Marcos Sr. bị lật đổ và rời khỏi đất nước năm 1986, số phận của nhà máy càng trở nên bất định. Chỉ hai tháng sau, thảm họa Chernobyl xảy ra tại Liên Xô, khiến dư luận Philippines càng ít ủng hộ việc đưa Bataan vào hoạt động.
Chính phủ mới quyết định đóng băng nhà máy vào tháng 4/1986 và bán lượng nhiên liệu uranium cho các nước khác. Hai máy phát điện dự phòng của nhà máy cũng được đưa tới các đảo xa để cung cấp điện. Trong những năm 1990, hàng trăm kỹ sư rời đi sau khi ngân sách bảo trì bị cắt giảm. Nhiều người sang Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất để tìm việc có thu nhập cao hơn.
40 năm sau, Bataan lại được tính đến
Những người ủng hộ dự án cho rằng Philippines đã bỏ lỡ một cơ hội phát triển khi không đưa Bataan vào hoạt động. Một số lò phản ứng có cùng thiết kế tại Mỹ và Hàn Quốc đã vận hành an toàn trong nhiều thập kỷ.
Chính quyền Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. tỏ ra thận trọng với dự án, trong bối cảnh Bataan vẫn gắn với những tranh cãi từ thời kỳ của cha ông. Tuy nhiên, chính phủ đang xem xét nhiều phương án để đưa điện hạt nhân trở thành một phần trong chiến lược năng lượng quốc gia.
Năm 2024, chính phủ Philippines thuê công ty Korea Hydro and Nuclear Power của Hàn Quốc tiến hành nghiên cứu khả năng khôi phục Nhà máy Bataan. Bộ Năng lượng Philippines cho biết nghiên cứu đã hoàn tất vào tháng 7/2026 nhưng chưa công bố các kết luận.
Một nghiên cứu của cùng công ty năm 2017 cho thấy khoảng một phần tư thiết bị của nhà máy cần được thay thế trước khi có thể vận hành trở lại, với chi phí khoảng 1 tỷ USD.
Ban đầu, Tổng thống Marcos Jr. đặt mục tiêu Philippines bắt đầu sản xuất điện hạt nhân vào năm 2032. Tuy nhiên, Bộ Năng lượng cho biết mốc thời gian này có thể lùi tới năm 2038, trong khi chính phủ tiếp tục đánh giá các lựa chọn khác, bao gồm xây dựng nhà máy tại những địa điểm mới.
Một khảo sát được Bộ Năng lượng Philippines đặt hàng năm 2024 cho thấy hơn 70% người được hỏi ủng hộ điện hạt nhân như một nguồn năng lượng cho tương lai.
Nếu chính phủ quyết định hồi sinh Bataan, quá trình cải tạo dự kiến vẫn kéo dài nhiều năm.
Sau bốn thập kỷ nằm im, Bataan một lần nữa đứng trước câu hỏi từng được đặt ra từ khi dự án bắt đầu: liệu một công trình từng được xây dựng để bảo đảm an ninh năng lượng có thể trở thành một phần trong tương lai năng lượng của Philippines hay không.
