Cơ sở hạt nhân sản xuất nước nặng Arak của Iran bị hư hại do bom đạn của Israel. Ảnh: newscientist.com
Theo CNN, khi chương trình hạt nhân bí mật của Iran lần đầu thu hút sự chú ý của quốc tế cách đây hơn hai thập kỷ, Tehran luôn khẳng định mục đích của mình là hòa bình và không có ý định phát triển vũ khí hạt nhân.
Lãnh tụ tối cao khi đó, Ali Khamenei, thậm chí còn ban hành một fatwa (phán quyết tôn giáo) cấm phát triển loại vũ khí này.
Tuy nhiên, cái chết của ông trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel hồi tháng 2 có thể mở đường cho các phe cứng rắn trong chính quyền Iran xem xét lại lập trường này. Trên thực tế, dư luận trong nước đang dần chuyển hướng theo chiều đó.
“Án tử hạt nhân đã chấm dứt”, chuyên gia Trita Parsi thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách Nhà nước Có trách nhiệm Quincy nói với CNN và cho rằng cả giới tinh hoa lẫn công chúng Iran đã thay đổi quan điểm mạnh mẽ, đặc biệt sau khi nước này bị tấn công bởi hai quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân.“Quan điểm của giới tinh hoa cũng như dư luận đã thay đổi đáng kể về vấn đề này, điều này không có gì đáng ngạc nhiên khi Iran đã bị hai quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân ném bom hai lần trong lúc đang đàm phán”, ông Parsi nói.
Trong nhiều năm, Lãnh tụ Khamenei đã chống lại áp lực nội bộ nhằm phát triển bom hạt nhân, đặc biệt sau khi Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018. Thay vào đó, ông theo đuổi chiến lược “kiên nhẫn chiến lược”: cho phép Iran nâng cấp dần chương trình làm giàu uranium, tiến sát ngưỡng vũ khí nhưng không vượt qua lằn ranh đỏ.
Lập trường của lãnh đạo mới vẫn là ẩn số
Những lời kêu gọi theo đuổi bom hạt nhân ngày càng mạnh mẽ hơn sau chiến dịch quân sự chưa từng có tiền lệ của Israel chống lại Iran hồi tháng 6 năm ngoái, khiến một số lãnh đạo quân sự và hạt nhân của nước này thiệt mạng. Lời kêu gọi này lại càng gia tăng sau lệnh của Tổng thống Trump tấn công ba địa điểm hạt nhân quan trọng nhất của Iran.
Ngay cả trước những cuộc tấn công đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã cảnh báo rằng Tehran sẵn sàng thay đổi lập trường hạt nhân của mình.
“Việc đảo ngược học thuyết và chính sách hạt nhân của Iran, bao gồm cả việc từ bỏ những cân nhắc trước đây, là điều có thể xảy ra và hoàn toàn khả thi”, Ahmad Haqtalab, chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) chịu trách nhiệm bảo vệ các cơ sở hạt nhân của Iran, cho biết vào năm 2024.
Hiện tại Iran vẫn chưa công khai đảo ngược học thuyết của mình. Tuy nhiên, nước này được cho là sở hữu hơn 400 kg uranium được làm giàu cao. Lượng uranium đó đủ để sản xuất một vài vũ khí hạt nhân nếu nhà lãnh đạo tối cao mới của Iran, Mojtaba (con trai cố Lãnh tụ Khamenei), đảo ngược sắc lệnh tôn giáo của cha mình.
Uranium là nhiên liệu quan trọng cho các nhà máy điện hạt nhân và có thể được sử dụng để chế tạo bom nếu được làm giàu đến mức độ cao.
Ông Mojtaba vẫn đang lẩn trốn, làm dấy lên những đồn đoán về tình trạng sức khỏe và khả năng ra quyết định của ông khi IRGC siết chặt kiểm soát đất nước.
Khi được hỏi liệu chính sách hạt nhân của Iran có thay đổi dưới sự lãnh đạo mới hay không, Ngoại trưởng Abbas Araghchi nói với đài Al Jazeera trong tháng này rằng ông không chắc chắn về “lập trường pháp lý hay chính trị” của nhà lãnh đạo mới về vũ khí hạt nhân.
“Theo tôi hiểu thì nó sẽ không khác biệt nhiều so với các chính sách trước đây của chúng ta, nhưng chúng ta phải chờ đến khi biết được quan điểm của ông ấy”, ông nói thêm.
Áp lực nội bộ và nguy cơ chạy đua hạt nhân khu vực
Giới chuyên gia cho rằng lý do để Iran kiềm chế đã không còn nữa.
Bài phát biểu đầu tiên được cho là của ông Mojtaba trên cương vị lãnh đạo là một tuyên bố được người dẫn chương trình đọc trên truyền hình nhà nước. Trong đó, ông thề sẽ trả thù cho cái chết của cha mình và những người khác thiệt mạng trong chiến tranh, nhưng ông không đề cập đến chương trình hạt nhân, khiến các nhà quan sát suy đoán về số phận của học thuyết hạt nhân của Iran.
Giới lãnh đạo còn lại của Iran cũng đang phải vật lộn với những lời kêu gọi trong nước ngày càng tăng về việc đảo ngược chính sách hạt nhân. Áp lực này đang gia tăng khi IRGC củng cố quyền lực và bổ nhiệm lại các chỉ huy đã nghỉ hưu theo đường lối cứng rắn để lãnh đạo một thế hệ chiến binh trẻ hơn, hiếu chiến hơn.
“Chúng ta đã bước vào một giai đoạn mới”, Nasser Torabi, một nhà bình luận theo đường lối cứng rắn, phát biểu trên truyền hình nhà nước Iran. “Sau cuộc chiến này, Iran sẽ được công nhận là một siêu cường toàn cầu… Chúng ta phải thực hiện các biện pháp để sản xuất hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân".
Có vẻ như những người theo đường lối cứng rắn ở Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo hiện cảm thấy có cơ hội để thay đổi học thuyết hạt nhân lâu đời, theo Sina Azodi, tác giả của cuốn sách “Iran và Bom nguyên tử: Hoa Kỳ, Iran và Vấn đề hạt nhân”.
“Một trong những lý do họ kiềm chế hạt nhân là vì sợ bị Israel và Mỹ tấn công”, ông Azodi nói. “Nhưng đến thời điểm này, khi họ vẫn tấn công, thì mọi chuyện đã khác”.
“Cuộc chiến này đã thay đổi mọi thứ một cách cơ bản vì đất nước đang phải gánh chịu rất nhiều thiệt hại”, ông nói thêm.
Nguy cơ chạy đua vũ khí hạt nhân ở Vùng Vịnh?
Việc chế tạo vũ khí hạt nhân phụ thuộc vào việc đảo ngược sắc lệnh tôn giáo (fatwa), tiếp cận được uranium được làm giàu cao, và khả năng chế tạo một quả bom hoạt động được.
Giả sử Iran có quyền tiếp cận kho uranium được làm giàu cao của mình, họ có thể chọn chế tạo một thiết bị hạt nhân thô sơ thay vì một vũ khí tinh vi, có thể phóng bằng tên lửa - ông Azodi cho biết.
Thiết kế đơn giản và ít phức tạp hơn này vẫn có thể tạo ra một vụ nổ hạt nhân thực sự, có sức tàn phá tương đương với các vũ khí ban đầu. Nhưng nó sẽ kém hiệu quả hơn và ít hữu ích về mặt quân sự hơn nhiều khi được phóng bằng tên lửa.
Giá trị chính của nó thay vào đó sẽ là chính trị: để chứng minh khả năng hạt nhân và tạo ra một mức độ răn đe nhất định.
Nhưng dù đó là việc tạo ra một thiết bị thô sơ, thường được gọi là "bom bẩn", hay chế tạo một quả bom hạt nhân tinh vi hơn, thì khả năng răn đe vẫn không được đảm bảo.
“Iran không thể dùng lực lượng hạt nhân để đe dọa Mỹ. Tên lửa của họ không thể vươn tới Mỹ, và ngay cả khi có thể, với 50 đầu đạn hạt nhân thì cũng không thể răn đe một quốc gia sở hữu 5.000 vũ khí hạt nhân", ông Azodi nói.
Ông chỉ ra rằng chính sách răn đe của Iran trong nhiều thập kỷ qua chủ yếu tập trung vào Iraq, Israel và gần đây là Saudi Arabia. Và, nếu Iran tiến hành phát triển vũ khí hạt nhân, ông nói rằng Riyadh có thể sẽ là ứng cử viên tiếp theo trong khu vực theo đuổi mục tiêu này.
Lãnh đạo thực quyền của Saudi Arabia thậm chí đã nói rõ điều này cách đây tám năm. Trở lại năm 2018, Thái tử Mohammed bin Salman của Saudi Arabia đã nói rõ: “Không nghi ngờ gì nữa, nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi sẽ nhanh chóng làm điều tương tự".