Cộng đồng "giữ hồn” văn hóa
Nghệ nhân Ưu tú Phạm Thị Kim Ngân, xã Yên Từ đã hàng chục năm gắn bó với nghệ thuật Xẩm và dành tâm huyết truyền dạy những làn điệu dân gian cho thế hệ trẻ. Bà đã thành lập Đội hát Xẩm Kim Ngân với hơn 40 thành viên ở nhiều lứa tuổi, trong đó có nhiều em là học sinh. Với bà Kim Ngân, truyền dạy Xẩm không đơn thuần là dạy một cách hát mà người học phải hiểu được nội dung, ý nghĩa và giá trị văn hóa sau mỗi câu hát.
Bà Phạm Thị Kim Ngân chia sẻ, muốn thế hệ trẻ yêu Xẩm thì trước hết phải để các em hiểu Xẩm. Khi hiểu rồi, các em mới thấy hay, gần gũi và muốn học, muốn hát. Vì vậy, trong mỗi buổi tập, bà vừa dạy làn điệu, cách nhả chữ, giữ nhịp, vừa kể cho các em nghe về nguồn gốc, ý nghĩa của những câu Xẩm. Với bà Ngân, mỗi học sinh yêu thích và muốn tiếp tục học Xẩm là một tín hiệu vui. Điều bà mong nhất là các em biết trân trọng những gì ông cha để lại.
Sự kiên nhẫn, gần gũi của người truyền dạy giúp những làn điệu Xẩm đến với học sinh một cách tự nhiên. Em Đoàn Khánh Chi (lớp 4C, Trường Tiểu học Yên Nhân, xã Yên Từ) chia sẻ: “Bà Ngân không chỉ dạy chúng em hát đúng làn điệu mà còn giải thích ý nghĩa của từng câu hát. Nhờ cách dạy gần gũi, chúng em thấy Xẩm dễ hiểu và thú vị hơn”.
Bằng tình yêu và sự bền bỉ, bà Bùi Thị Năm (sinh năm 1961, phường Yên Sơn) đang góp sức gìn giữ một nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Mường là nghệ thuật hát Đúm. Từng là giáo viên mầm non, từ nhỏ bà đã được cha mẹ truyền dạy những câu hát Đúm và có nhiều kỷ niệm với những mùa hội Đúm trong bản. Chứng kiến loại hình nghệ thuật này ngày càng vắng bóng, bà Năm không muốn những câu hát từng gắn bó với đời sống người Mường chỉ còn trong ký ức. Bà đứng ra thành lập Câu lạc bộ văn hóa Mường để tập hợp những người có chung tình yêu với văn hóa dân tộc.
Bà Bùi Thị Năm cho biết, trước đây, hát Đúm là một phần trong đời sống của người Mường. Người lớn hát, lớp trẻ nghe rồi học theo. Sau này những cuộc hát như thế ít dần. Bà thấy tiếc nên muốn tập hợp mọi người, trước hết là để cùng nhau hát, cùng nhau nhớ lại những câu hát của cha ông và quan trọng hơn là để lớp trẻ còn biết văn hóa của dân tộc mình.
Sau khi thành lập câu lạc bộ, bà thường xuyên tổ chức cho các thành viên giao lưu, thi hát với các hội Đúm ở những vùng Mường khác; qua đó học hỏi cách hát, cách tổ chức sinh hoạt và tạo thêm không gian để các thành viên thực hành. Còn người hát, còn người muốn học thì văn hóa vẫn còn sức sống và được lan tỏa trong cộng đồng.
Nối dài mạch nguồn dân gian
Nghệ thuật dân gian ở Ninh Bình đang có thêm sức sống từ phong trào văn hóa, văn nghệ quần chúng tại cơ sở. Hiện nay, toàn tỉnh có gần 3.300 tổ, đội, nhóm, câu lạc bộ văn hóa văn nghệ quần chúng hoạt động ở cấp xã với số lượng đông đảo diễn viên, nhạc công không chuyên, được thành lập trên tinh thần tự nguyện và thường xuyên tập luyện, tham gia biểu diễn, giao lưu tại địa phương, thu hút đông đảo nhân dân đến xem và cổ vũ, tạo không khí vui tươi, phấn khởi, đoàn kết. Đây là nền tảng quan trọng để những làn điệu dân gian tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Ông Đinh Quang Vinh, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Từ cho rằng, việc duy trì các đội, nhóm văn nghệ không chỉ tạo sân chơi lành mạnh mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, nhất là ở khu dân cư. Khi người dân cùng tham gia tập luyện, biểu diễn, mỗi người đều có thêm cơ hội giao lưu, chia sẻ và hiểu hơn về những giá trị văn hóa của quê hương. Đây cũng là cách để các loại hình nghệ thuật truyền thống được duy trì từ chính cộng đồng.
Thực tế cho thấy, từ những buổi sinh hoạt tại nhà văn hóa, các chương trình giao lưu đến những hội diễn ở cơ sở, nghệ thuật dân gian có thêm không gian để được thực hành thường xuyên. Người cao tuổi truyền lại kinh nghiệm, người trung niên duy trì phong trào, còn thế hệ trẻ từng bước được tiếp cận, học hỏi. Sự tiếp nối ấy giúp các giá trị truyền thống không bị tách khỏi đời sống mà tiếp tục được nuôi dưỡng trong chính cộng đồng.
Việc đưa hoạt động văn hóa, nghệ thuật về cơ sở nhằm tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia sáng tạo, bảo tồn, truyền dạy và phát huy các giá trị truyền thống. Muốn nghệ thuật truyền thống có sức sống lâu dài thì phải đưa nghệ thuật về với cộng đồng, để người dân được học, được thực hành và được biểu diễn. Các lớp tập huấn cũng giúp xây dựng lực lượng hạt nhân tại cơ sở; từ đó lan tỏa phong trào rộng hơn. Tỉnh Ninh Bình đã có chính sách hỗ trợ thành lập và duy trì một số đội văn nghệ, câu lạc bộ văn nghệ quần chúng tại các địa phương có hoạt động du lịch, góp phần tạo thêm điều kiện để các đội, nhóm duy trì hoạt động.
Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Ninh Bình Trần Song Tùng đề nghị, thời gian tới, các địa phương cần tiếp tục quan tâm duy trì và phát triển các câu lạc bộ nghệ thuật truyền thống, tạo điều kiện để câu lạc bộ hoạt động thường xuyên, thực chất và hiệu quả. Các địa phương quan tâm đến công tác truyền dạy, phát hiện và bồi dưỡng lực lượng kế cận, nhất là thanh thiếu niên; tạo môi trường, hướng người trẻ chủ động tiếp cận, tiếp thu nghệ thuật truyền thống; khuyến khích các câu lạc bộ vừa giữ gìn tính nguyên bản của nghệ thuật truyền thống, vừa có sự sáng tạo phù hợp, để nghệ thuật truyền thống có thể đến gần hơn với công chúng mà không đánh mất bản sắc.
Từ những người giữ lửa đến các câu lạc bộ ở cơ sở, cộng đồng đang trở thành cầu nối để nghệ thuật dân gian được trao truyền qua các thế hệ. Khi những câu hát, điệu múa vẫn được cất lên trong đời sống hôm nay, mạch nguồn văn hóa truyền thống tiếp tục được nối dài.
