Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng Tô Vũ Ninh cho biết, thời gian qua, kết quả khai quật tại thành Nà Lữ, thành Bản Phủ và di tích cự thạch Bản Thảnh đã phát hiện thêm nhiều dấu tích, di vật và tư liệu có giá trị.
Những phát hiện mới đặt ra nhiều vấn đề khoa học cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ, nhất là về niên đại, quá trình hình thành, chức năng, quy mô, đặc điểm cấu trúc và mối quan hệ của các di tích trong tiến trình lịch sử của vùng đất Cao Bằng.
Theo Tiến sĩ Phạm Thanh Sơn (Viện Khảo cổ học), việc khai quật tại các điểm đã xuất hiện những nhận thức mới. Tại thành Nà Lữ đã làm rõ được một bộ phận cấu trúc và kỹ thuật xây dựng cổng thành; kỹ thuật đắp thành, tường thành tại cửa Đông Nam thành Nà Lữ; kỹ thuật gia cố, đầm nền khu vực ủng thành; xác định niên đại tuyệt đối, được tạo dựng ít nhất từ thời Lê sơ. Vị trí Vườn Đạn xuất lộ các kiến trúc giai đoạn Trần muộn-Lê sơ và Lê Trung Hưng-Mạc…
Thành Bản Phủ cơ bản đắp bằng đất, có pha trộn sỏi, cuội suối nhỏ, các mảnh gốm men Việt Nam và Trung Quốc có niên đại từ thời Lê sơ-Mạc tới thời Nguyễn. Trước khi đắp, nền là dạng đồi gò với chủ yếu thành phần sét thuần có màu vàng, không ghi nhận các kiến trúc, phế tích sớm hơn…
Ở di tích cự thạch Bản Thảnh, dưới các thanh đá lớn tồn tại các cột đá, gạch vồ, cọc gỗ để gia cố, giữ ổn định cho hai thanh lớn; phát hiện thêm các hiện vật thuộc thời kỳ phong kiến, bên cạnh một số mảnh sứ Trung Quốc niên đại Minh của đầu thế kỉ XV…
Các nhà khảo cổ học kiến nghị, cần tiếp tục nghiên cứu thành Bản Phủ, thành Nà Lữ có trọng điểm với kế hoạch bài bản từ 5-10 năm, làm rõ và xác định các vị trí kiến trúc trong nội thành. Cùng với đó là tập trung xuất bản các báo cáo khoa học, sách chuyên khảo để tạo tiền đề nâng hạng cấp Quốc gia đặc biệt sớm. Mời các chuyên gia quốc tế có uy tín phối hợp nghiên cứu và xuất bản. Ứng dụng công nghệ quét 3D, Lidar tạo nền tảng dữ liệu số, phục vụ nghiên cứu và bảo tồn tôn tạo và trưng bày tới du khách trong và ngoài nước…
Đối với các di tích ngoài Nà Lữ và Bản Phủ, tập trung nghiên cứu thành Phục Hòa, tiến hành ngay một cuộc khảo sát trên quy mô lớn toàn khu vực để tìm dấu vết các đoạn thành còn lại, xác định quy mô thành Phục Hòa. Nội thành có các phế tích kiến trúc rất lớn, hệ thống lò nung, xưởng đạn đá cần thiết phải được bảo vệ, nghiên cứu gấp, bài bản và có hệ thống sớm. Tiến hành khai quật khảo cổ học để tìm hiểu cấu trúc tường thành tại vị trí đoạn tường hiện còn...
Cùng với đó là nghiên cứu, khai quật một số di tích kiến trúc, tôn giáo như chùa Đà Quận, Đền Quan Triều; khảo sát sớm núi khu vực núi Pò Kiền, chùa Sùng Khánh, xã Hạ Lang có thể liên quan tới kiến trúc tôn giáo lớn thời Lý. Đây là ưu tiên cần làm sớm vì có thể bổ sung tư liệu gắn với biên giới cương vực thời Lý…
Các địa điểm thành Nà Lữ, thành Bản Phủ và di tích cự thạch Bản Thảnh, thuộc phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng. Kết quả khai quật có nhiều phát hiện mới về lịch sử phong kiến Việt Nam, cụ thể là quá trình nhà Mạc đóng đô tại Cao Bằng thế kỷ XVI, XVII, xây dựng chế độ xã hội phong kiến phát triển và giao thương kinh tế với nước ngoài. Đặc biệt, phát hiện mới về kiến trúc cổ tại thành Na Lữ, thành Bản Phủ, đôi guốc đá ở di tích cự thạch Bản Thảnh phát hiện nhiều cổ vật khẳng định Cao Bằng là vùng đất cổ rộng lớn, có nhiều công trình kiến trúc quy mô, nhiều tầng giá trị lịch sử từ thế kỷ IX- XVII...
