Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã trao đổi với luật sư Nguyễn Hữu Tuấn, Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội xung quanh vấn đề này.
Thưa ông, thời gian gần đây, rất nhiều cháu học sinh, sinh viên bị mất tích, thậm chí bỏ nhà ra đi, trong đó có những trường hợp, một số cháu bị đối tượng lừa đảo trực tuyến dụ dỗ, đưa ra những kịch bản, “bẫy” online. Ông nhận định ra sao về tình hình này?
Tháng 9 hằng năm thường là thời điểm sinh viên mới nhập học, là lúc các bạn trẻ phải tiếp nhận rất nhiều thông tin từ học phí, nhập học, học bổng, tìm phòng trọ cho đến việc làm thêm. Đây cũng chính là lúc các đối tượng lừa đảo lợi dụng sự bỡ ngỡ, thiếu kinh nghiệm và tâm lý lo lắng hoặc muốn kiếm thêm thu nhập của học sinh, sinh viên để giăng bẫy.
Đáng chú ý, thủ đoạn hiện nay ngày càng tinh vi. Kẻ gian có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), cuộc gọi video, hình ảnh, giấy tờ giả, tài khoản mạng xã hội giả mạo để tạo lòng tin, gây hoảng sợ và từng bước kiểm soát nạn nhân.
Tôi muốn lưu ý một số thủ đoạn phổ biến. Theo đó, thủ đoạn “nở rộ” là giả danh Công an, Viện kiểm sát, Tòa án và “bắt cóc online”. Đây là một trong những thủ đoạn đặc biệt nguy hiểm bởi nó đánh trực tiếp vào tâm lý sợ hãi của người trẻ. Đối tượng gọi điện, thậm chí gọi video qua Zalo hoặc Telegram, tự xưng là cán bộ Công an, Viện kiểm sát hoặc Tòa án. Chúng có thể mặc sắc phục giả, sử dụng phông nền giống cơ quan chức năng và thông báo rằng nạn nhân đang liên quan đến một vụ án nghiêm trọng. Sau đó, chúng yêu cầu nạn nhân giữ bí mật, không được nói với bố mẹ, thầy cô, thậm chí đe dọa rằng nếu tiết lộ thông tin thì gia đình cũng sẽ bị liên lụy.
Khi nạn nhân đã hoảng loạn, chúng tiếp tục yêu cầu chuyển tiền với những lý do như “xác minh tài sản”, “phục vụ điều tra”, “tài khoản tạm giữ”.
Một biến thể nguy hiểm khác là “bắt cóc online”. Kẻ gian ép nạn nhân rời khỏi nhà hoặc ký túc xá, thuê một phòng trọ, cắt liên lạc với gia đình và bật video call để chúng giám sát. Sau đó, chúng hướng dẫn nạn nhân tự quay những hình ảnh như bị bắt cóc, bị khống chế rồi gửi cho cha mẹ để yêu cầu tiền chuộc. Điểm đáng sợ là nạn nhân vẫn an toàn về mặt thể chất nhưng bị khống chế hoàn toàn về tâm lý, còn gia đình thì nhìn thấy hình ảnh con mình bị đe dọa nên rất dễ hoảng loạn và chuyển tiền.
Thủ đoạn thứ hai, bẫy “việc nhẹ, lương cao”, làm nhiệm vụ online. Kẻ gian thường tuyển cộng tác viên trên mạng xã hội, mời làm nhiệm vụ như chơi game, trải nghiệm ứng dụng, xử lý đơn hàng, bán hàng hoặc đối soát giao dịch. Ban đầu, chúng thường cho nạn nhân nhận một khoản tiền nhỏ, có thể vài chục đến vài trăm nghìn đồng. Mục đích là tạo cảm giác đây là công việc thật và xây dựng lòng tin. Sau đó, chúng yêu cầu nạn nhân bỏ tiền để ký quỹ, đóng phí, mua vật phẩm hoặc nạp tiền làm nhiệm vụ để nhận hoa hồng lớn hơn.
Khi số tiền đã lên đến hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu đồng, hệ thống bất ngờ báo lỗi, tài khoản bị khóa hoặc không thể rút tiền. Muốn lấy lại tiền, nạn nhân lại được yêu cầu chuyển thêm tiền.
Đây chính là cái bẫy “mất tiền để lấy lại tiền”.
Thủ đoạn thứ ba là lừa đảo phòng trọ giá rẻ. Đối tượng đăng những căn phòng có hình ảnh rất đẹp, nội thất đầy đủ, vị trí thuận tiện nhưng giá thấp bất thường. Khi sinh viên liên hệ, chúng thường tạo áp lực bằng những câu như: “Có nhiều người đang hỏi thuê”, “Chuyển cọc ngay mới giữ được phòng”, hoặc viện lý do chủ nhà đang đi vắng nên không thể xem phòng. Nếu nạn nhân chuyển tiền cọc, đối tượng lập tức chặn liên lạc.
Vì vậy, với phòng trọ, nguyên tắc rất đơn giản: Phải xác minh người cho thuê, kiểm tra thông tin và nếu có thể phải xem phòng thực tế trước khi chuyển tiền.
Thủ đoạn thứ tư, giả mạo nhà trường để thu học phí hoặc lừa học bổng. Các đối tượng có thể lập fanpage giả mạo trường học, giả danh cán bộ phòng tài vụ, giáo viên hoặc trợ lý sinh viên. Chúng gửi thông báo nhập học, học phí, bảo hiểm, học bổng hoặc chương trình trao đổi quốc tế và yêu cầu phụ huynh, sinh viên chuyển tiền gấp. Đặc biệt, cần cảnh giác với những lời mời “học bổng từ 25% đến 100%” nhưng lại yêu cầu đóng trước phí xét duyệt, phí dịch thuật, phí bảo lưu hoặc tiền đặt cọc.
Thứ năm của kẻ lừa đảo là lập các nhóm “tân sinh viên”, “gom lớp”, “gom ngành” để thu thập dữ liệu cá nhân. Các nhóm này có thể sử dụng logo và hình ảnh giống trường đại học, cao đẳng. Sau khi sinh viên tham gia, chúng yêu cầu điền biểu mẫu để cung cấp họ tên, số điện thoại, thông tin căn cước, ảnh chân dung hoặc thông tin tài khoản ngân hàng. Những dữ liệu này sau đó có thể tiếp tục được sử dụng để giả danh nhà trường, ngân hàng hoặc cơ quan chức năng nhằm thực hiện các kịch bản lừa đảo tinh vi hơn.
Vậy thưa Luật sư, khi đối mặt với những kịch bản trên, các bạn học sinh, sinh viên cần làm gì để tự bảo vệ mình?
Theo tôi, điều quan trọng nhất là đừng để kẻ lừa đảo kiểm soát cảm xúc của mình.
Các bạn hãy nhớ một nguyên tắc: “Càng bị thúc ép, càng phải dừng lại để kiểm chứng”
Tôi có 5 lời khuyên với các em học sinh, sinh viên: Một là, không chuyển tiền chỉ vì bị đe dọa hoặc gây áp lực. Đặc biệt, không chuyển tiền theo yêu cầu của người tự xưng là cơ quan chức năng để “chứng minh tài sản”, “phục vụ điều tra” hoặc “xác minh tài khoản”; hai là, không giữ bí mật với gia đình khi có người lạ yêu cầu. Nếu ai đó nói với bạn rằng: “Không được nói cho bố mẹ, thầy cô”, thì đó phải được xem là một dấu hiệu cảnh báo rất lớn. Hãy lập tức nói với người thân hoặc người có trách nhiệm để cùng kiểm chứng; ba là, không cung cấp dữ liệu cá nhân và thông tin bảo mật. Theo đó, không chia sẻ mật khẩu, mã OTP, thông tin tài khoản ngân hàng hoặc các thông tin định danh cho người lạ qua mạng; bốn là, không bấm vào đường link, quét mã QR hoặc tải ứng dụng không rõ nguồn gốc.
Đặc biệt với những thông báo về học phí, học bổng, nhập học, hãy chủ động kiểm tra lại qua website, hotline hoặc fanpage chính thức của nhà trường.
Khi học sinh, sinh viên nghi ngờ bị lừa, hãy dừng lại và báo ngay. Đặc biệt, không tiếp tục tranh luận với đối tượng. Không cố gắng “gỡ” tiền bằng cách chuyển thêm tiền; đồng thời báo ngay cho cha mẹ, thầy cô, nhà trường và cơ quan Công an để được kiểm chứng và hỗ trợ. Và nếu đã lỡ chuyển tiền, cần liên hệ ngay với ngân hàng và cơ quan chức năng, càng sớm càng tốt.
Thưa luật sư, bên cạnh việc nâng cao cảnh giác của người dân, theo luật sư, cơ quan chức năng cần có thêm những giải pháp gì để kiểm soát, hạn chế các hành vi vi phạm trên không gian mạng?
Theo tôi, không thể chỉ yêu cầu người dân “hãy cảnh giác” mà phải xây dựng một hệ thống phòng ngừa nhiều lớp. Trong đó, Nhà nước, cơ quan Công an, ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, các nền tảng số và người sử dụng đều phải có trách nhiệm. Trước hết, cần chuyển từ xử lý khi hậu quả đã xảy ra sang chủ động phát hiện và ngăn chặn từ sớm.
Cơ quan chức năng cần tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các công cụ phân tích để phát hiện sớm những tài khoản, số điện thoại, website, fanpage, hội nhóm có dấu hiệu bất thường; phải có cơ chế phối hợp thật nhanh giữa Công an, ngân hàng, trung gian thanh toán, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng số.
Đặc biệt, khi nạn nhân vừa phát hiện bị lừa đảo, cần có quy trình tiếp nhận và xử lý khẩn cấp, nhanh chóng truy vết dòng tiền, áp dụng các biện pháp ngăn chặn phù hợp theo quy định pháp luật.
Giải pháp tiếp theo là Việt Nam cần tiếp tục “làm sạch” hệ sinh thái số, từ thuê bao di động, tài khoản ngân hàng, ví điện tử đến tài khoản mạng xã hội; hạn chế SIM rác, tài khoản không chính chủ và việc sử dụng danh tính của người khác để phạm tội; tăng trách nhiệm của các nền tảng số trong việc phát hiện, cảnh báo, ngăn chặn và gỡ bỏ nhanh các tài khoản, quảng cáo, đường link, website, hội nhóm có dấu hiệu lừa đảo.
Không thể đặt toàn bộ trách nhiệm phòng chống lừa đảo lên vai người sử dụng, trong khi các nền tảng là nơi những nội dung này được phát tán và tiếp cận hàng triệu người.
Công tác điều tra cần hướng tới bóc gỡ toàn bộ đường dây và dòng tiền, không chỉ xử lý người trực tiếp gọi điện hay đứng tên tài khoản nhận tiền. Với những đường dây xuyên quốc gia, cần tăng cường hợp tác quốc tế để truy tìm đối tượng tổ chức, phương thức vận hành, máy chủ và tài sản do phạm tội mà có.
Cuối cùng, tôi cho rằng cần đặc biệt chú trọng giáo dục kỹ năng số cho học sinh, sinh viên. Các bạn trẻ không chỉ cần được nhắc “hãy cảnh giác”, mà phải được hướng dẫn cách nhận diện thao túng tâm lý, giả mạo danh tính, deepfake (video giả mạo), lừa đảo học phí, học bổng, việc làm và các hình thức “nhiệm vụ online”.
Không gian mạng mang lại rất nhiều cơ hội học tập, làm việc và kết nối. Nhưng cũng chính trên không gian ấy, một cú nhấp chuột, một cuộc gọi hoặc một lần chuyển tiền thiếu kiểm chứng có thể khiến chúng ta trở thành nạn nhân.
Xin trân trọng cảm ơn luật sư!
