Từ việc tham gia những điệu múa truyền thống, học tiếng nói, chữ viết đến làm video và chia sẻ hình ảnh di sản trên mạng xã hội, thế hệ trẻ đang trở thành cầu nối gìn giữ và lan tỏa sâu rộng những giá trị truyền thống độc đáo của dân tộc.
Sức trẻ lan tỏa và số hóa di sản
Những ngày diễn ra Lễ hội Katê, tại các đền, tháp và làng Chăm ở Khánh Hòa, nhiều thanh, thiếu niên tham gia biểu diễn văn nghệ, trò chơi dân gian, viết chữ Chăm và các hoạt động cộng đồng. Hòa mình vào không khí lễ hội, các bạn trẻ sử dụng điện thoại ghi lại những điệu múa, tiếng trống, trang phục truyền thống rồi chia sẻ lên các nền tảng số.
Một trong những người trẻ ấy là Nguyễn Ngọc Khánh Châu, học sinh lớp 12, Trường Trung học phổ thông Lê Duẩn, phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa. Không phải người trực tiếp làm nghề gốm nhưng những lần trải nghiệm tại làng gốm Bàu Trúc và làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp giúp em cảm nhận rõ hơn giá trị của các nghề truyền thống. Vì thế, em muốn ghi lại hình ảnh, câu chuyện về văn hóa quê hương để giới thiệu với bạn bè.
“Em muốn làm các video rồi đăng tải trên TikTok, YouTube, Facebook để các bạn ở những tỉnh, thành khác và cả bạn bè quốc tế có thể biết đến văn hóa, con người Khánh Hòa. Khi xem những hình ảnh đó, em mong mọi người muốn đến đây trực tiếp trải nghiệm”, Nguyễn Ngọc Khánh Châu chia sẻ.
Với nữ sinh lớp 12, mạng xã hội không chỉ là nơi giải trí mà có thể trở thành phương tiện giới thiệu, quảng bá văn hóa. Hai năm trước, Châu từng thực hiện video tìm hiểu Tháp Pô Klong Garai và làng gốm Bàu Trúc. Tác phẩm đoạt giải ba cấp trường trong một hoạt động tìm hiểu lịch sử và sau đó được giới thiệu rộng hơn. Trải nghiệm ấy càng thôi thúc Châu tìm hiểu sâu hơn về quê hương để có thể kể những câu chuyện chính xác, hấp dẫn cho bạn bè.
Tinh thần ấy cũng được thể hiện qua dự án của Lưu Thùy Dương, nữ sinh người Chăm đang xây dựng bảo tàng số về văn hóa Chăm và Raglai. Dự án tập hợp hình ảnh, video, hiện vật được số hóa cùng tư liệu về trang phục, nghề thủ công, chữ viết, âm nhạc, lễ hội, kiến trúc, điêu khắc... Thùy Dương dự định tiếp tục số hóa ca dao, dân ca Chăm, ứng dụng công nghệ và các nền tảng số để đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với giới trẻ và công chúng.
Cùng với sự hào hứng sáng tạo, người trẻ ngày càng chú trọng trách nhiệm khi chia sẻ thông tin trên không gian mạng. Việc chủ động tìm hiểu kỹ lưỡng nguồn gốc, kiểm chứng tính chính xác của tài liệu và chọn lọc góc nhìn tích cực trước khi đăng tải hình ảnh, video di sản không chỉ giúp lan tỏa những giá trị chân thực, nét đẹp chuẩn xác của văn hóa Chăm mà còn tránh gây ra những hiểu lầm hay sai lệch thông tin trong cộng đồng.
Trong đời sống cộng đồng, việc gìn giữ di sản còn được thể hiện qua những hoạt động gần gũi. Tại xã Phước Hữu, chị Lưu Trường Ái cùng người dân dành hơn một tháng tập luyện các điệu múa để chuẩn bị cho lễ hội Katê. Theo chị Ái, múa truyền thống không chỉ phục vụ biểu diễn mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và gửi gắm những ước vọng tốt đẹp của người Chăm.
Hội thi viết chữ Chăm “Sáng nét chữ - Giữ hồn Chăm” trong dịp Katê cũng góp phần trao truyền di sản. Hoạt động hướng tới khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ chữ viết truyền thống, nhất là trong thế hệ trẻ.
Trao truyền và định hướng bảo tồn
Để người trẻ có chất liệu kể câu chuyện văn hóa trên không gian số, phía sau họ là những nghệ nhân bền bỉ thực hành và trao truyền di sản. Tại làng gốm Bàu Trúc, xã Ninh Phước, nghệ nhân Châu Thị Tính (58 tuổi) cho biết bà sinh ra, lớn lên tại làng và gắn bó với nghề từ những năm học cấp 2. Bà được mẹ truyền dạy những kỹ năng đầu tiên, bắt đầu từ các công việc đơn giản rồi từng bước học cách làm ra sản phẩm hoàn chỉnh.
Hiện bà cùng các nghệ nhân tham gia hoạt động trình diễn, giới thiệu cách làm gốm để khách tham quan hiểu hơn về làng nghề. Với bà, mỗi dịp lễ hội là cơ hội để đón khách đến Bàu Trúc, trực tiếp quan sát nghệ nhân làm nghề, tìm hiểu văn hóa Chăm và lựa chọn sản phẩm gốm truyền thống.
Nghệ nhân Châu Thị Tính mong muốn các hoạt động quảng bá tiếp tục được tổ chức, giúp làng gốm được biết đến rộng rãi hơn, mở rộng đầu ra cho sản phẩm, qua đó tăng thu nhập và tạo động lực để người dân giữ nghề. Điều khiến bà vui hơn là thế hệ con cháu trong gia đình vẫn đang tiếp tục học và theo nghề của cha ông.
Năm 2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sự “gặp nhau” giữa những nghệ nhân như bà Tính với những bạn trẻ như Khánh Châu tạo nên một vòng tiếp nối. Đó là người đi trước lưu giữ kỹ năng và câu chuyện của di sản; người trẻ trải nghiệm, học hỏi rồi sử dụng phương thức truyền thông mới để đưa câu chuyện ấy đi xa hơn.
Không chỉ có nghề gốm, tiếng nói, chữ viết, trang phục, âm nhạc và các điệu múa Chăm cũng được thế hệ trẻ tiếp nhận bằng nhiều cách. Việc dạy tiếng Chăm tại các trường tiểu học ở vùng đồng bào Chăm tạo điều kiện để học sinh hiểu, yêu và tự hào về tiếng nói, chữ viết của dân tộc. Tại Nha Trang, một nhóm nghệ nhân trẻ cũng thử nghiệm đưa âm nhạc Chăm vào các chương trình biểu diễn đương đại, với mong muốn tìm tòi cách gìn giữ và phát huy giá trị âm nhạc truyền thống.
Theo ông Quảng Thúc Đoan, Chủ tịch UBND xã Ninh Phước, văn hóa Chăm được gìn giữ qua tiếng nói, chữ viết, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và các nghề thủ công truyền thống. Riêng nghề gốm Bàu Trúc đã được các thế hệ nghệ nhân bền bỉ thực hành, trao truyền, tạo nên một phần bản sắc của cộng đồng. UBND xã tiếp tục hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ; khuyến khích hợp tác xã, cơ sở sản xuất đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng; tăng cường quảng bá, kết nối thị trường và gắn gốm Bàu Trúc với du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng. Mục tiêu lâu dài là khi lớp nghệ nhân cao tuổi không còn trực tiếp bên đất và bếp lửa, vẫn có những bàn tay trẻ tiếp tục làm nghề và kể câu chuyện Bàu Trúc.
Từ bàn tay của nghệ nhân đến chiếc điện thoại của một học sinh, cách thức gìn giữ và quảng bá di sản đang có thêm những phương thức mới. Khi người trẻ không chỉ đứng xem mà trực tiếp học, trải nghiệm, ghi hình và kể lại bằng ngôn ngữ của thế hệ mình, những giá trị văn hóa Chăm có thêm cơ hội vượt ra khỏi “không gian làng”, không gian lễ hội để đến với bạn bè trong nước và quốc tế. Đó cũng là một cách để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.