Người giữ 'hồn' cho cánh buồm di sản trên vịnh Hạ Long

Kỹ thuật hàng hải độc bản của cha ông

Tại xưởng đóng tàu ven bờ sông Chanh, làng Cống Mương, phường Liên Hòa (Quảng Ninh), những người thợ đang hối hả hoàn thiện các con thuyền ba vách phục dựng. Ở tuổi 77, nghệ nhân Lê Đức Chắn – truyền nhân đời thứ 17 của dòng họ Lê Đức nức tiếng vùng đất Quảng Yên cũ – vẫn trực tiếp giám sát mọi công đoạn khắt khe nhất.

Thuyền ba vách gắn liền với lịch sử hình thành vùng đất cửa sông, nơi cư dân phải đối mặt với điều kiện sông nước phức tạp. Từ thực tiễn đó, tiền nhân đã sáng tạo nên loại thuyền buồm cánh dơi có kết cấu đặc biệt. Nghệ nhân Lê Đức Chắn phân tích, điểm khác biệt làm nên "thương hiệu" của con thuyền này chính là hệ thống lái mũi phối hợp với bánh lái đuôi. Sự phối hợp này giúp thuyền vận hành linh hoạt, có thể chạy cả ba hướng gió: xuôi gió, ngang gió và đặc biệt là khả năng chạy ngược gió, ngược nước mà không cần sức người chèo chống quá nhiều.

Bên cạnh đó, cấu trúc thân thuyền chia làm ba vách ngăn dọc không chỉ tạo độ cứng vững mà còn là giải pháp an toàn tối ưu. Nếu một khoang bị thủng, thuyền vẫn có thể nổi và di chuyển an toàn trên biển. Với ngư dân bên bờ sông Chanh, thuyền ba vách không đơn thuần là phương tiện mưu sinh mà là một công trình kiến trúc phức tạp, kết tinh tri thức dân gian và bản lĩnh chinh phục thiên nhiên của cư dân vùng cửa sông Bạch Đằng từ thế kỷ XV.

Điều khiến giới chuyên môn nể phục chính là khả năng tính toán chuẩn xác của ông Chắn. Không cần máy móc hay phần mềm đồ họa, mọi thông số kỹ thuật đều nằm trọn trong trí nhớ của người nghệ nhân già. Từ độ cong của mạn thuyền, tỷ lệ nan tre trên cánh buồm cho đến cách pha chế nước nhuộm từ củ nâu để chống ăn mòn muối biển, tất cả đều được thực hiện bằng "bản năng nghề nghiệp" chuẩn xác đến từng mi-li-mét. Ông Chắn tâm niệm, giữ nghề không chỉ là giữ một cái tên, mà là giữ lấy danh dự dòng họ và bản sắc văn hóa của địa phương.

Để di sản trở thành thương hiệu nhận diện mới

Dù mang giá trị văn hóa độc đáo, nhưng trước sự thay đổi của thị trường, nghề đóng thuyền ba vách từng rơi vào cảnh mai một. Gia đình ông Chắn đã phải linh hoạt chuyển sang đóng thuyền lườn tròn, thuyền đầu lô hay tàu sắt để duy trì cuộc sống. Tuy nhiên, bước ngoặt đến vào năm 2025, khi những cánh buồm đỏ bất ngờ trở lại và được du khách đón nhận nồng nhiệt, tạo thành trào lưu trải nghiệm mới trên vịnh Hạ Long.

Nói về sự hồi sinh này, nghệ nhân Lê Đức Chắn chia sẻ, ông vừa nhận đơn đặt hàng đóng 10 chiếc thuyền ba vách phục vụ vận tải khách tham quan với công suất khoảng 15 người/thuyền. Để di sản được tiếp nối, ông đã trực tiếp truyền dạy kỹ thuật và các "bí thuật" làm nghề cho bốn người con trai. Các con cháu của nghệ nhân Lê Đức Chắn đang hiện thực hóa những "bản vẽ trong đầu" của cha, ông thành những con tàu quy mô lớn hơn, hiện đại nhưng giữ nguyên dáng hình di sản.

Anh Lê Đức Hưng cho biết, áp lực của người kế nghiệp rất lớn bởi mỗi con thuyền xuất xưởng phải giữ đúng phom dáng và linh hồn của cánh buồm ba vách truyền thống. Để thích ứng với thực tế, anh đã chủ động kết hợp kinh nghiệm dân gian với các tiêu chuẩn đăng kiểm kỹ thuật hiện đại. Mục tiêu là tạo ra những con tàu có diện mạo thô mộc, cổ kính nhưng đáp ứng các chỉ số an toàn cao nhất. Việc dung hòa giữa vẻ đẹp di sản và yêu cầu kỹ thuật khắt khe chính là chìa khóa để thuyền ba vách tự tin vươn khơi. Anh Hưng rất vui khi việc duy trì đóng thuyền ba vách cũng tạo thêm thu nhập, việc làm cho nhiều người thợ, phát triển du lịch của địa phương.

Việc hồi sinh những cánh buồm ba vách được đánh giá là bước đi chiến lược của ngành văn hóa và du lịch tỉnh Quảng Ninh. Bà Bùi Thị Giang, Trưởng phòng Quản lý Di sản (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh) khẳng định, trong bối cảnh cần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, việc đưa thuyền ba vách vào hoạt động là hướng đi đúng đắn. Đây không chỉ là điểm nhấn độc đáo trên vịnh di sản mà còn là hình thức bảo tồn sống động tri thức dân gian.

Về lộ trình tương lai, ngành văn hóa tỉnh đang thực hiện tư liệu hóa di sản thông qua việc ghi hình, ghi âm lời kể của nghệ nhân và hệ thống hóa tri thức kỹ thuật đóng thuyền. Đây là cơ sở quan trọng để tỉnh lập hồ sơ, đề nghị công nhận Nghề đóng thuyền ba vách là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngoài ra, phương án đưa xưởng đóng thuyền tại phường Liên Hòa trở thành điểm tham quan trải nghiệm cũng đang được tính đến nhằm tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng nghệ nhân.

Hành trình hồi sinh cánh buồm ba vách của gia đình nghệ nhân Lê Đức Chắn chứng minh rằng di sản sẽ luôn sống khỏe nếu được trân trọng và trở thành một phần của nền kinh tế xanh. Những cánh buồm đỏ thắm hiên ngang giữa sóng nước trên vịnh Hạ Long hôm nay không chỉ chở theo niềm tự hào về trí tuệ cha ông, mà còn mang theo khát vọng về một thương hiệu du lịch bền vững, vươn tầm quốc tế.