Không chỉ hiện diện trong lễ hội, các làn điệu dân ca hay những di sản được trao truyền qua nhiều thế hệ, văn hóa ở Tuyên Quang đang khẳng định vai trò là nguồn lực quan trọng cho phát triển.
Từ vùng Công viên Địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn đến hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình, từ các bản du lịch cộng đồng đến làng nghề truyền thống, việc khai thác giá trị văn hóa đang góp phần tạo sinh kế, nâng cao đời sống người dân và mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững.
Bản sắc mở lối phát triển
Buổi sáng ở Lô Lô Chải bắt đầu bằng tiếng gà gáy xen lẫn tiếng khèn vang lên giữa những ngôi nhà trình tường phủ màu thời gian. Trên khoảng sân lát đá trước hiên nhà, những người phụ nữ Lô Lô tỉ mỉ hoàn thiện từng đường thêu trên bộ trang phục truyền thống, trong khi du khách thong thả thưởng thức chén trà Shan tuyết, lắng nghe câu chuyện về bản làng nơi địa đầu Tổ quốc. Khung cảnh ấy không được dàn dựng để phục vụ khách tham quan mà là nhịp sống thường ngày của cộng đồng. Chính sự chân thực tạo nên sức hấp dẫn riêng của điểm đến.
Không riêng Lô Lô Chải, nhiều bản làng ở Tuyên Quang vẫn lưu giữ những nét văn hóa truyền thống như một phần đời sống thường nhật. Lễ hội dân gian, tiếng đàn tính, điệu Then của người Tày, lễ cúng rừng của đồng bào Nùng, nghề thủ công của các dân tộc hay những đồi chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi… đang được khai thác hợp lý để hình thành sản phẩm văn hóa, du lịch đặc sắc, mang lại nguồn thu cho người dân.
Tuyên Quang có kho tàng văn hóa phong phú với di sản của 22 dân tộc anh em, hàng trăm di tích lịch sử - văn hóa cùng nhiều di sản phi vật thể được kiểm kê, bảo tồn và phát huy. Tỉnh xác định văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển; cộng đồng là chủ thể sáng tạo, bảo tồn và lan tỏa bản sắc. Nhiều chương trình phục dựng lễ hội, truyền dạy nghề truyền thống, xây dựng thiết chế văn hóa cơ sở và đời sống văn hóa ở khu dân cư được triển khai, góp phần đưa văn hóa thấm sâu hơn vào đời sống xã hội.
Theo ông Dương Ngọc Đức, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Lũng Cú, điều quan trọng trong quá trình phát triển không phải là tạo ra sản phẩm mới bằng mọi giá mà phải giữ được những nét riêng vốn có của cộng đồng. Địa phương khuyến khích người dân bảo tồn kiến trúc truyền thống, tiếng nói, trang phục, nghề thủ công và phong tục tốt đẹp; đồng thời khai thác hợp lý để phát triển du lịch cộng đồng, nâng cao thu nhập. Khi được hưởng lợi từ chính bản sắc của mình, người dân có thêm động lực trao truyền những vốn quý ấy cho thế hệ sau.
Hiệu quả của hướng đi này được thể hiện qua những con số tăng trưởng. Trong 6 tháng đầu năm 2026, xã Lũng Cú đón gần 330.000 lượt khách, doanh thu du lịch đạt hơn 200 tỷ đồng. Sức hút của vùng đất địa đầu Tổ quốc không chỉ đến từ cảnh quan thiên nhiên mà còn được tạo nên bởi không gian văn hóa bản địa. Nhiều hộ dân từ chỗ chủ yếu sản xuất nông nghiệp đã mạnh dạn làm homestay, dịch vụ ăn uống, bán sản phẩm thủ công, tạo việc làm và nâng cao thu nhập ngay trên quê hương.
Từ thực tế ở Lũng Cú, có thể thấy văn hóa ngày càng gắn chặt với phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và quảng bá hình ảnh địa phương. Nhiều làng nghề được khôi phục, lễ hội tổ chức bài bản hơn, hoạt động văn nghệ quần chúng duy trì thường xuyên, hệ thống thiết chế ở cơ sở từng bước hoàn thiện. Những vốn quý được bồi đắp qua nhiều thế hệ đang tạo thêm động lực cho các địa phương tìm hướng đi phù hợp với lợi thế riêng.
Các giá trị văn hóa địa phương cũng đóng góp tích cực vào kết quả chung của du lịch Tuyên Quang. Từ đầu năm 2026 đến nay, tỉnh đón hơn 2,9 triệu lượt khách, trong đó có 406 nghìn lượt khách quốc tế; tổng thu từ khách du lịch đạt 5.857 tỷ đồng. Qua đó cho thấy, cùng với cảnh quan thiên nhiên và hạ tầng ngày càng được đầu tư, bản sắc văn hóa đang tạo thêm sức hấp dẫn, góp phần nâng cao giá trị của điểm đến.
Khơi dậy nguồn lực từ cộng đồng
Nếu Lũng Cú tạo dấu ấn bằng không gian văn hóa vùng Công viên Địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, Lâm Bình lại phát huy bản sắc của đồng bào Tày, Dao, Mông gắn với cảnh quan vùng hồ sinh thái. Những nếp nhà sàn, làn điệu Then, tiếng đàn tính, lễ hội Lồng Tông, nghề dệt thổ cẩm và ẩm thực bản địa đang được kết nối thành sản phẩm đặc trưng. Điều đáng quý là người dân không đứng ngoài quá trình ấy mà trực tiếp tham gia, sáng tạo và khai thác vốn văn hóa của chính cộng đồng mình.
Theo Chủ tịch UBND xã Lâm Bình Trương Văn Quang, địa phương xác định phát triển kinh tế phải dựa trên nền tảng bảo tồn bản sắc và cảnh quan thiên nhiên. Chính quyền khuyến khích người dân giữ kiến trúc nhà ở truyền thống, duy trì lễ hội, dân ca, nghề thủ công và phát triển các mô hình du lịch cộng đồng. Khi nhìn thấy giá trị kinh tế từ những nét văn hóa vốn có, người dân sẽ chủ động bảo tồn để di sản tiếp tục được trao truyền trong đời sống hiện đại.
Sự thay đổi được cảm nhận rõ tại nhiều homestay ở Lâm Bình. Thay vì chạy theo mô hình cơ sở lưu trú hiện đại, nhiều hộ vẫn giữ nếp nhà sàn truyền thống, sử dụng vật liệu địa phương, phục vụ món ăn dân tộc và tổ chức hoạt động trải nghiệm gắn với đời sống địa phương. Bà Quan Thị Hà, chủ một homestay tại xã Lâm Bình cho biết, nhiều du khách lựa chọn lưu trú bởi muốn thức dậy giữa tiếng chim rừng, cùng người dân xuống suối bắt cá, lên nương, thưởng thức làn điệu Then bên bếp lửa và cảm nhận nhịp sống bình yên của bản làng. Những trải nghiệm chân thực ấy tạo nên nét riêng mà các loại hình lưu trú hiện đại khó thay thế.
Việc phát huy vốn văn hóa còn mở ra cơ hội cho nhiều ngành nghề. Sản phẩm OCOP mang đậm dấu ấn địa phương ngày càng được du khách lựa chọn làm quà; nghề dệt thổ cẩm, làm hương, chế biến chè Shan tuyết và sản xuất nông sản đặc trưng có thêm thị trường tiêu thụ. Nhiều nghệ nhân tham gia truyền dạy tại các câu lạc bộ văn hóa dân gian, góp phần đưa tri thức, kỹ năng truyền thống đến với thế hệ trẻ. Từ phạm vi bản làng, những vốn quý của cộng đồng đang tạo thêm sinh kế và cải thiện đời sống người dân.
Trong hành trình khám phá Tuyên Quang, chị Nguyễn Thu Huyền, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ, điều khiến chị ấn tượng là sự mộc mạc, chân thành của người dân và những nét văn hóa vẫn hiện hữu trong đời sống. Ở mỗi nơi chị đến đều có một câu chuyện riêng, từ tiếng khèn trên Cao nguyên đá, bữa cơm trong ngôi nhà sàn của người Tày đến những lễ hội truyền thống. Chính điều đó khiến chị muốn quay trở lại nơi đây nhiều lần nữa.
Thực tế cho thấy, bản sắc là yếu tố tạo nên sự khác biệt và sức cạnh tranh của mỗi vùng đất. Với Tuyên Quang, nguồn lực ấy đang được khơi dậy bằng nhiều cách, từ bảo tồn di sản, hoàn thiện thiết chế, xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở đến gắn với du lịch, kinh tế nông thôn và quảng bá hình ảnh địa phương.
Khi người dân ý thức mình là chủ thể gìn giữ di sản, nghệ nhân tiếp tục trao truyền vốn quý và mỗi bản làng biết kể câu chuyện bằng chính đời sống thường nhật, văn hóa sẽ không chỉ thuộc về quá khứ mà trở thành nguồn lực cho hiện tại và tương lai. Đó là nền tảng để Tuyên Quang phát huy sức mạnh nội sinh, tạo sức bật cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững và xây dựng hình ảnh một vùng đất giàu bản sắc, thân thiện, hấp dẫn./.