Nghệ sĩ piano Bích Trà là con gái duy nhất của Giáo sư âm nhạc Nguyễn Bích Ngọc và Nghệ sĩ Nhân dân Trà Giang. Lần đầu bước lên sân khấu Nhà hát Lớn Hà Nội khi mới 10 tuổi, chị sớm khẳng định tài năng qua các buổi biểu diễn liên tục tại Anh, Nhật Bản và Hong Kong. Năm 14 tuổi, chị du học tại Nga trước khi nhận học bổng và tốt nghiệp tại Viện Âm nhạc Hoàng gia Anh (RAM) năm 1999. Hành trang sang xứ người ngày ấy của chị là thế giới điện ảnh qua các vai diễn của mẹ cùng kho tàng văn học kinh điển thế giới. Hiện chị đang sinh sống và giảng dạy tại Hong Kong.
Đến nay, Bích Trà là nghệ sĩ piano đạt nhiều thành tựu quốc tế nổi bật. Chị là nghệ sĩ Việt Nam đầu tiên ký hợp đồng thu âm độc tấu với Naxos – một trong những hãng thu âm hàng đầu thế giới, phát hành 3 CD độc tấu từ cuối năm 2011. Năm 2002, chị được bầu chọn là một trong 10 gương mặt trẻ tiêu biểu của Việt Nam và đến năm 2013 trở thành người Việt Nam đầu tiên được trao danh hiệu ARAM (Associate of the Royal Academy of Music) cho những cống hiến âm nhạc nổi bật.
Dù lịch trình trình diễn, thu âm và giảng dạy ở nước ngoài dày đặc, nghệ sĩ Bích Trà vẫn thường xuyên trở về Việt Nam. Chị vừa dành thời gian chăm sóc mẹ tại Thành phố Hồ Chí Minh (sau khi Giáo sư Nguyễn Bích Ngọc qua đời năm 1999), vừa đứng lớp tại "Hội trại âm nhạc mùa Hè" (Saigon Chamber Music) cho sinh viên Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh và tham gia các chương trình hòa nhạc cổ điển trong nước.
Chia sẻ về nền tảng gia đình, nghệ sĩ Bích Trà cho biết chị luôn mang trong mình lịch sử của gia đình – một dòng chảy gắn liền với lịch sử đất nước. Từ thế hệ bà nội, bà ngoại là những người phụ nữ nội trợ giữ gìn êm ấm mái nhà, đến thế hệ cha mẹ chị là Giáo sư Nguyễn Bích Ngọc và NSND Trà Giang – những người tiên phong dấn thân vào các ngành nghệ thuật hàn lâm và điện ảnh còn rất mới mẻ của đất nước lúc bấy giờ bằng sự kiên trì rèn luyện.
Trưởng thành trong giai đoạn đất nước mới hòa bình còn nhiều khó khăn của thập niên 1970, chị may mắn được ra nước ngoài học tập. Nhìn lại hành trình phát triển qua các thế hệ, chị luôn tự nhắc nhở bản thân phải nỗ lực vượt bậc để tiếp nối con đường của gia đình. Theo nghệ sĩ Bích Trà, âm nhạc cổ điển vốn không phải là bộ môn truyền thống của Việt Nam, đòi hỏi quá trình rèn luyện vô cùng khắc nghiệt. Việc chứng kiến nhiều đồng nghiệp cùng lứa không thể đi đến cùng con đường đã giúp chị rèn luyện cá tính kiên trì, bền bỉ. Chị không coi khó khăn là trở ngại mà biến đó thành động lực tìm tòi giải pháp để tiếp tục vươn lên.
Qua nhiều năm hoạt động nghệ thuật tại môi trường quốc tế, nghệ sĩ Bích Trà nhận thấy bạn bè và công chúng thế giới hiện biết đến Việt Nam như một đất nước đã vươn mình khỏi cái bóng chiến tranh, nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, ẩm thực đặc sắc cùng con người thân thiện, chăm chỉ. Chị kỳ vọng trong tương lai, Việt Nam sẽ được nhắc đến nhiều hơn ở các lĩnh vực sáng tạo đang phát triển mạnh mẽ trong nước như âm nhạc, sân khấu, điện ảnh và thời trang.
Nhìn nhận về Hong Kong – nơi chị đang sinh sống và làm việc sau nhiều năm gắn bó với London (Anh), nghệ sĩ Bích Trà đánh giá đây là điểm giao thoa văn hóa Đông – Tây đặc sắc, quy tụ nhiều lễ hội và triển lãm mỹ thuật tầm cỡ quốc tế. Nhờ vị trí địa lý gần gũi với Việt Nam, Hong Kong mang lại lợi thế lớn cho các hoạt động trao đổi văn hóa, từ việc tham gia biểu diễn đến học hỏi quy trình tổ chức. Môi trường tại đây rất cởi mở chào đón các cuộc thi âm nhạc khu vực và lễ hội văn hóa lớn, song cũng đặt ra yêu cầu khắt khe về chất lượng nghệ thuật để chinh phục một đối tượng khán giả vốn đã thường xuyên tiếp cận với các tinh hoa văn hóa thế giới.
Từ thực tiễn giảng dạy tại Hong Kong, nghệ sĩ Bích Trà chỉ ra sự khác biệt giữa hai mảng giáo dục: đào tạo chuyên nghiệp tại các nhạc viện và giáo dục văn hóa âm nhạc phổ thông. Chị đặc biệt quan tâm đến mảng giáo dục đại chúng, bởi theo chị, nếu không xây dựng được một lực lượng công chúng biết thưởng thức, nền văn hóa nội địa khó có thể tự sống được trước khi tính đến chuyện vươn ra quốc tế.
Nghệ sĩ nhận xét Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực trong việc chú trọng văn hóa âm nhạc chung, nhưng hệ thống giáo dục âm nhạc cho quần chúng vẫn thiếu định hướng và cấu trúc rõ ràng. Tại các mô hình như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Hong Kong, âm nhạc được đưa vào đời sống thường nhật một cách tự nhiên. Học sinh không nhất thiết phải đến các trung tâm đắt đỏ hay trường chuyên nghiệp mà có thể tiếp cận âm nhạc tại các cơ sở cộng đồng từng quận, huyện. Ở Hong Kong, hầu như học sinh nào cũng biết chơi ít nhất một nhạc cụ, bao gồm cả nhạc cụ phương Tây lẫn truyền thống.
Nghệ sĩ Bích Trà gợi ý Việt Nam có thể tận dụng hệ thống Nhà văn hóa thiếu nhi hoặc các trung tâm văn hóa địa phương để triển khai mô hình này với chi phí tiết kiệm, ví dụ như sử dụng đàn organ điện thay vì piano cơ. Chị chia sẻ câu chuyện thực tế khi trở về nhà và trực tiếp hướng dẫn mẹ – NSND Trà Giang – cùng người giúp việc chơi nhạc. Thực tế đó cho thấy nhu cầu học nhạc trong cộng đồng luôn hiện hữu, bất kể tuổi tác hay trình độ. Chị tin rằng việc xóa bỏ rào cản tâm lý và xây dựng hệ thống đào tạo đọc ngữ pháp âm nhạc cơ bản cho đại chúng là yếu tố cốt lõi để nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật.
Đánh giá về vai trò của cộng đồng nghệ sĩ Việt Nam ở nước ngoài trong nỗ lực phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia, nghệ sĩ Bích Trà khẳng định chị cùng các đồng nghiệp luôn khao khát được cống hiến và chia sẻ tri thức với quê hương. Nhiều nghệ sĩ sau khi học tập ở xứ người đã lựa chọn trở về nước và có những đóng góp to lớn cho nền âm nhạc nghệ thuật nước nhà. Trong khi đó, những nghệ sĩ tiếp tục sinh sống, làm việc tại nước ngoài lại tích lũy được những góc nhìn chuyên môn đặc thù, giàu tính đa dạng tùy thuộc vào môi trường làm việc và địa lý.
Nghệ sĩ Bích Trà cho biết những kinh nghiệm và tri thức quý báu này từng được chị tranh thủ chia sẻ trong các chuyến về nước công tác ngắn ngày. Tuy nhiên, để sự phối hợp giữa các nghệ sĩ kiều bào và các cơ quan, tổ chức nghệ thuật trong nước đi vào thực chất và đạt hiệu quả cao hơn, chị nhận định cần xây dựng các nhịp cầu kết nối mang tính định kỳ và hệ thống. Cụ thể, việc hợp tác có thể được triển khai hằng năm thông qua các chương trình giảng dạy phối hợp, workshop hoặc các hội thảo chuyên đề trực tiếp với các nhạc viện cũng như các cơ sở đào tạo âm nhạc tư thục lớn trong nước.
