Theo truyền thông châu Âu ngày 9/9, quan hệ giữa EU và Nga đã xuống mức thấp nhất trong nhiều năm do xung đột Ukraine và những cáo buộc liên quan các hoạt động hỗn hợp. Tuy nhiên, hai bên vẫn duy trì hợp tác trong ITER, dự án xây dựng thiết bị nhiệt hạch thử nghiệm lớn nhất thế giới tại Cadarache, Pháp.
ITER được khởi động năm 2007 với sự tham gia của 33 quốc gia, trong đó có Nga, Trung Quốc, Mỹ và các thành viên EU. Dự án nhằm chứng minh khả năng sử dụng phản ứng tổng hợp hạt nhân làm nguồn năng lượng phát thải carbon thấp, qua đó có thể hỗ trợ mục tiêu trung hòa khí hậu của EU vào năm 2050.
Trong chuyến thăm cơ sở ITER vừa qua, Ủy viên Năng lượng EU Dan Jorgensen đánh giá dự án đóng vai trò quan trọng đối với mục tiêu giảm phát thải và tăng khả năng tự chủ năng lượng của khối.
Châu Âu hiện gánh 45,6% chi phí xây dựng ITER, tỷ lệ lớn nhất trong các bên tham gia. Nga đóng góp 9,1% nhưng giữ vai trò đáng kể nhờ cung cấp nhân lực chuyên môn và nhiều thiết bị có độ phức tạp cao.
Không thể khai trừ Nga
Kể từ khi xung đột Ukraine bùng phát, EU đã giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga, đình chỉ sự tham gia của nước này trong các chương trình nghiên cứu như Horizon Europe, Horizon 2020, Euratom và Erasmus Plus. Khối cũng cấm các tổ chức nghiên cứu châu Âu nhận tài trợ của Nga.
Tuy nhiên, Moskva chưa bao giờ bị loại khỏi ITER. Theo các quy định thành lập dự án, không thành viên nào có thể bị khai trừ mà chỉ có thể tự nguyện rút lui.
Đại diện ITER cho biết Nga vẫn tham gia thông qua Trung tâm Dự án ITER, cơ quan phụ trách đóng góp của nước này. Mọi hoạt động liên quan Moskva được tiến hành theo các yêu cầu pháp lý và quy định hiện hành.
Ngoài tài chính, Nga còn cung cấp cuộn dây từ trường cực PF1, bộ phận được sử dụng để định hình và kiểm soát plasma trong thiết bị nhiệt hạch. Nước này cũng sản xuất gyrotron, thiết bị tạo ra sóng điện từ tần số cao để làm nóng plasma.
Một số hạng mục khác do Nga đảm nhiệm gồm thiết bị bảo vệ nguồn điện cho các nam châm siêu dẫn và các cổng phía trên của buồng chân không. Những bộ phận này phải được tích hợp với linh kiện và công nghệ do châu Âu, Trung Quốc cùng các đối tác khác cung cấp.
Sự đóng góp của Nga càng được chú ý khi nhiệt hạch trở thành một trong những lĩnh vực đầu tư chiến lược của EU. Brussels gần đây công bố khoản hỗ trợ 330 triệu euro nhằm thúc đẩy ngành này, đồng thời phát triển công nghệ và nguồn nhân lực hạt nhân.
EU cũng chuẩn bị công bố chiến lược riêng về nhiệt hạch sau một năm trì hoãn. Văn kiện dự kiến đề cập cơ chế quản trị, khung pháp lý và hợp tác quốc tế, trong đó vai trò của châu Âu tại ITER là một nội dung trọng tâm.
Một tài liệu của Hội đồng EU ngày 9/7 về năng lượng hạt nhân và ITER không nhắc đến Nga, nhưng khẳng định khối sẽ tiếp tục hợp tác với Tổ chức ITER cùng các đối tác trong những hoạt động liên quan dự án.
Lo ngại phụ thuộc công nghệ vào Nga
ITER tiếp tục duy trì quan hệ với Moskva bất chấp việc nhiều tổ chức khoa học châu Âu đã đóng băng hợp tác với Nga. Năm 2022, Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu (CERN) đình chỉ tư cách quan sát viên của Nga và tuyên bố không thiết lập dự án hợp tác mới với nước này.
Trái lại, ITER hồi tháng 6 ký thỏa thuận với Viện Kurchatov của Nga về trao đổi thông tin khoa học, thực hiện chương trình nghiên cứu và đào tạo. Một tháng sau, Bộ trưởng Khoa học Nga Valery Falkov dẫn đầu phái đoàn tới thăm cơ sở ITER tại Pháp.
Những người ủng hộ cho rằng ITER là dự án kéo dài nhiều thập niên, phụ thuộc vào kiến thức chuyên sâu, chuỗi cung ứng công nghiệp lớn và sự phối hợp giữa nhiều quốc gia. Dự án ngay từ đầu cũng được thiết kế với giả định rằng hợp tác khoa học có thể tiếp tục bất chấp những thay đổi chính trị.
Tuy nhiên, sự hiện diện của Nga đang làm dấy lên lo ngại tại Brussels. Năm 2025, ba nghị sĩ Nghị viện châu Âu đã yêu cầu Ủy ban châu Âu cho biết liệu khối có kế hoạch từng bước chấm dứt phụ thuộc vào Nga trong ITER hay không.
Nghị sĩ Andrea Wechsler cho rằng Brussels chưa đưa ra được chiến lược thuyết phục để xử lý vai trò của Nga trong cơ chế quản trị và hệ sinh thái công nghệ của dự án. Bà kêu gọi EU tiến hành đánh giá toàn diện về an ninh và chiến lược, đồng thời bảo đảm không hình thành thêm những phụ thuộc công nghệ mới.
Dù phản đối việc cô lập các nhà nghiên cứu và sinh viên Nga, bà Wechsler nhấn mạnh tính chất khoa học không thể khiến hoạt động hợp tác trong một lĩnh vực công nghệ chiến lược trở nên trung lập về địa chính trị.
