'NAZA' - Bộ phim Israel gây tranh cãi về việc sử dụng AI trong chiến tranh Gaza

Bộ phim đặt ra những cáo buộc nghiêm trọng liên quan đến việc Israel sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xác định mục tiêu và tiến hành các cuộc không kích tại Dải Gaza. Tuy nhiên, Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) bác bỏ hoàn toàn những cáo buộc này và cho rằng bộ phim dựa đáng kể vào các lời khai ẩn danh chưa thể kiểm chứng.

“NAZA”, có thời lượng khoảng 80 phút, là bộ phim tài liệu duy nhất tham gia hạng mục tranh giải chính tại Venice năm nay. Tác phẩm đã nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ tại buổi công chiếu, với tràng vỗ tay kéo dài khoảng 25 phút. Một số nhà phê bình thậm chí từng dự đoán bộ phim có thể giành Sư tử Vàng, giải thưởng cao nhất của Liên hoan phim Venice.

Bộ phim được thực hiện dựa trên các cuộc phỏng vấn với 24 người từng làm việc trong quân đội hoặc tình báo Israel. Những người này xuất hiện với tư cách người tố giác và yêu cầu giữ kín danh tính. Theo các đạo diễn, những người được phỏng vấn đã mô tả hoạt động tác chiến ở Gaza như một “nhà máy giết người” hoặc một trò chơi điện tử chết chóc, trong đó các hệ thống AI được sử dụng để hỗ trợ xác định mục tiêu và tiến hành các cuộc tấn công.

Một trong những nội dung gây tranh cãi nhất của “NAZA” là cáo buộc một hệ thống hỗ trợ bằng AI đã xác định mục tiêu dựa trên lượng dữ liệu thu thập từ hàng nghìn điện thoại di động bị xâm nhập. Một số nhân chứng trong phim cho rằng quá trình này đã góp phần tạo ra các cuộc tấn công với số lượng thương vong dân sự lớn và mang tính hệ thống. Bộ phim vì vậy không chỉ đặt vấn đề về công nghệ mà còn đặt câu hỏi về trách nhiệm của con người khi các công cụ tự động ngày càng tham gia sâu hơn vào quá trình tiến hành chiến tranh.

Đạo diễn Yuval Abraham cho rằng điều đặc biệt quan trọng là người Israel cần xem bộ phim. Khi nhận giải tại Venice, ông nói rằng các sĩ quan tình báo Israel mà nhóm làm phim phỏng vấn đã mô tả những gì xảy ra là một hệ thống giết người có tính chất có chủ đích, đồng thời cáo buộc chính sách đối với người Palestine dựa trên sự phi nhân hóa. Abraham cũng cho biết cuộc điều tra được thực hiện cùng báo The Guardian của Anh và ông coi đây là một quá trình báo chí nghiêm túc, đồng thời cho rằng một số phát hiện của bộ phim đã được các nhà báo chính thống khác đưa tin. Tuy nhiên, những cáo buộc này đã vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ quân đội Israel.

IDF tuyên bố bác bỏ hoàn toàn các cáo buộc trong bộ phim, đồng thời đặt vấn đề về việc sử dụng những lời khai ẩn danh. Theo quân đội Israel, danh tính và vai trò của những người tố giác không thể được xác minh, trong khi một số nội dung được cho là vượt quá phạm vi hiểu biết hoặc nhiệm vụ của những quân nhân cấp thấp được cho là đã tham gia phỏng vấn.

Đặc biệt, IDF khẳng định việc lựa chọn và phê duyệt mục tiêu tấn công vẫn do con người thực hiện, chứ không phải do AI tự quyết định. Đây là điểm khác biệt quan trọng trong tranh luận: việc quân đội sử dụng các công cụ công nghệ để xử lý dữ liệu hoặc hỗ trợ xác định mục tiêu không đồng nghĩa với việc máy móc tự đưa ra quyết định cuối cùng về một cuộc tấn công. Theo lập luận của IDF, trách nhiệm đối với các quyết định tác chiến vẫn thuộc về con người.

Một cáo buộc cụ thể trong đoạn quảng bá bộ phim cũng đã bị quân đội Israel bác bỏ mạnh mẽ. Theo “NAZA”, từng có một cuộc tấn công tại Gaza được phê duyệt với dự kiến có thể khiến khoảng 500 dân thường thiệt mạng. IDF gọi đây là thông tin hoàn toàn sai sự thật, khẳng định chưa bao giờ lên kế hoạch, phê duyệt hoặc tiến hành một cuộc tấn công mà quân đội dự kiến sẽ làm khoảng 500 dân thường thiệt mạng hoặc gần đến con số đó. IDF cũng cho rằng các nhà làm phim không có khả năng kiểm chứng độc lập lời khai này nhưng vẫn đưa vào bộ phim.

Cuộc tranh luận trở nên căng thẳng hơn khi Tổng Tham mưu trưởng IDF Eyal Zamir yêu cầu xem xét khả năng tiến hành các biện pháp pháp lý đối với bộ phim và những người liên quan, đồng thời ra lệnh điều tra việc làm rò rỉ các tài liệu mật được cho là đã được sử dụng trong quá trình sản xuất. Ông cáo buộc bộ phim đưa ra những tuyên bố sai lệch và làm tổn hại danh dự của binh sĩ, chỉ huy Israel.

Đáng chú ý, chính Tướng Zamir thừa nhận ông chưa xem toàn bộ bộ phim. Ông nói rằng quân đội chưa được trình bày đầy đủ các tuyên bố và sự kiện mà bộ phim đề cập, do đó rất khó đưa ra phản hồi một cách nghiêm túc và chuyên nghiệp. Người phát ngôn IDF Effie Defrin sau đó mời các đạo diễn cho quân đội xem toàn bộ tác phẩm để IDF có thể phản hồi từng cáo buộc trên cơ sở thực tế.

Phản ứng chính trị tại Israel thậm chí còn gay gắt hơn. Bộ trưởng Văn hóa Miki Zohar cáo buộc hai đạo diễn “phản bội đất nước” và tuyên bố sẽ thúc đẩy việc tước quốc tịch Israel của họ. Bộ trưởng An ninh Quốc gia Itamar Ben-Gvir cũng công khai chỉ trích hai đạo diễn. Tuy nhiên, tài liệu cho thấy việc tước quốc tịch Israel dù về mặt pháp lý có thể được thực hiện trong một số trường hợp đặc biệt nhưng hiếm khi được áp dụng; quy trình này đòi hỏi sự tham gia của Bộ trưởng Nội vụ, Bộ trưởng Tư pháp và sự phê chuẩn của tòa án.

Sự đối đầu xung quanh “NAZA” diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến tại Gaza đã gây thương vong rất lớn. Theo Cơ quan Y tế do Hamas điều hành tại Gaza, hơn 73.500 người đã thiệt mạng kể từ khi chiến sự bùng phát vào tháng 10/2023, trong đó có hơn 1.330 người kể từ lệnh ngừng bắn tháng 10/2025. Tuy nhiên, số liệu này không phân biệt rõ dân thường và các tay súng. IDF cho rằng tổng số thương vong do phía Gaza đưa ra nhìn chung là đáng tin cậy, nhưng ước tính tỷ lệ dân thường thiệt mạng so với các tay súng Hamas vào khoảng 2-3 dân thường trên mỗi tay súng.

Vì vậy, tranh luận về “NAZA” không đơn thuần là cuộc đối đầu giữa một bộ phim và quân đội Israel. Nó đặt ra một vấn đề rộng hơn về cách các công nghệ AI đang thay đổi chiến tranh, mức độ con người kiểm soát các hệ thống hỗ trợ ra quyết định và trách nhiệm pháp lý, đạo đức khi các công nghệ này được sử dụng trong môi trường có mật độ dân cư cao.

Ở thời điểm hiện tại, cần thận trọng khi coi các cáo buộc trong “NAZA” là những sự thật đã được xác lập. Các đạo diễn dựa vào lời khai của 24 người tố giác, nhưng danh tính của họ được giữ kín và IDF cho rằng một số lời khai không thể kiểm chứng. Mặt khác, việc quân đội bác bỏ các cáo buộc cũng chưa giải quyết được toàn bộ những câu hỏi mà bộ phim đặt ra, đặc biệt liên quan đến mức độ sử dụng AI trong quá trình xác định mục tiêu và đánh giá thương vong dân sự.