Để hướng tới xây dựng gạo đặc sản thành sản phẩm hàng hóa mang dấu ấn địa phương, xã Lũng Cú (Tuyên Quang) đang từng bước tổ chức vùng trồng, nâng cao chất lượng và kết nối tiêu thụ.
Phát huy giá trị giống lúa bản địa
Khẩu mang và Nếp hái không chỉ là nguồn lương thực mà còn gắn với tập quán canh tác và văn hóa ẩm thực của người dân Lũng Cú. Trong điều kiện địa hình vùng cao chia cắt, nguồn nước sản xuất còn hạn chế, việc duy trì các giống lúa truyền thống vừa góp phần bảo tồn nguồn giống bản địa, vừa mở ra hướng nâng cao thu nhập cho người dân.
Năm 2026, xã Lũng Cú gieo trồng khoảng 20 ha lúa đặc sản Khẩu mang, Nếp hái và nếp địa phương, thu hút hàng chục hộ dân tham gia sản xuất. Vụ mùa 2026, lúa Khẩu mang đạt năng suất khoảng 55 tạ/ha, trong khi nếp địa phương đạt 35 tạ/ha và Nếp hái đạt khoảng 30 tạ/ha. Vụ mùa cơ bản ổn định, hạt lúa chắc, người dân phấn khởi khi thu hoạch, kỳ vọng nâng cao thu nhập từ các giống lúa đặc sản bản địa.
Điểm đáng chú ý là giá bán các giống gạo này tương đối cao. Gạo Khẩu mang có giá khoảng 40.000–50.000 đồng/kg, Nếp hái từ 75.000–80.000 đồng/kg. Đây là lợi thế để địa phương phát triển sản phẩm đặc sản, đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Ông Hoàng Văn Thông, Trưởng thôn Ma Lé cho biết, năm nay toàn thôn trồng 20 ha lúa; trong đó có 8 ha Nếp hái. Nhờ điều kiện canh tác thuận lợi, lúa sinh trưởng tốt, hạt chắc, năng suất khá, vụ thu hoạch cơ bản ổn định, người dân phấn khởi. Bà con mong muốn tiếp tục được hỗ trợ kỹ thuật, duy trì nguồn giống tốt và có đầu ra ổn định để yên tâm sản xuất, nâng cao thu nhập.
Để phát huy giá trị các giống lúa bản địa, năm 2026, xã Lũng Cú bố trí 33,8 triệu đồng hỗ trợ mô hình sản xuất lúa đặc sản, tập trung vào giống, xử lý đất và kiểm nghiệm chất lượng gạo. Người dân được hướng dẫn kỹ thuật canh tác, sử dụng phân bón cân đối, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng.
Theo ông Bùi Tiến Dũng, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ công xã Lũng Cú, việc duy trì, tuyển chọn và phục tráng giống cần được chú trọng nhằm hạn chế tình trạng lẫn giống, giữ chất lượng đặc trưng của Khẩu mang, Nếp hái, tạo nền tảng nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển sản xuất hàng hóa.
Tổ chức vùng trồng, kết nối tiêu thụ
Những ngày này, trên những cánh đồng lúa vàng óng nơi địa đầu cực Bắc của Tổ quốc, bà con nông dân xã Lũng Cú đang khẩn trương thu hoạch lúa mùa. Vụ mùa năm nay, lúa sinh trưởng tốt, hạt chắc, năng suất khá, mang lại niềm vui cho người trồng lúa. Giữa sắc vàng no ấm của đồng ruộng vùng cao, nụ cười phấn khởi hiện rõ trên gương mặt người dân, tiếp thêm động lực để bà con gìn giữ những giống lúa bản địa, gắn bó với quê hương qua nhiều thế hệ.
Ông Ma Doãn Khánh, Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú cho hay, phát triển lúa đặc sản phải gắn với tổ chức lại sản xuất và tìm kiếm đầu ra ngay từ đầu vụ, thay vì chỉ tập trung vào khâu gieo trồng.
Thời gian tới, xã tiếp tục xây dựng phương án phát triển Khẩu mang, Nếp hái theo hướng trở thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương. Trọng tâm là lựa chọn những khu vực có điều kiện đất đai, nguồn nước phù hợp để tổ chức vùng trồng tập trung; hướng dẫn người dân áp dụng kỹ thuật canh tác; duy trì nguồn giống thuần và kiểm soát chất lượng sản phẩm.
Cùng đó, địa phương tăng cường kết nối người trồng lúa với Hợp tác xã Nông nghiệp Phát triển Lũng Cú để tổ chức thu mua, tiêu thụ; từng bước hoàn thiện nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, hướng tới xây dựng thương hiệu gạo đặc sản và phát triển sản phẩm OCOP. Qua đó, phát huy giá trị giống lúa bản địa, khai thác lợi thế riêng của vùng cực Bắc, nâng cao thu nhập và tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Ông Dương Ngọc Đức, Bí thư Đảng ủy xã Lũng Cú nhấn mạnh, phát triển các giống lúa đặc sản không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn nguồn gen bản địa, gìn giữ giá trị truyền thống mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế phù hợp với lợi thế của địa phương. Khi các giống lúa quý được duy trì, nâng cao chất lượng và xây dựng thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu, giá trị hạt gạo sẽ được nâng lên, tạo thêm thu nhập cho người dân, góp phần quảng bá hình ảnh, thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp và du lịch Lũng Cú.
Là điểm đến du lịch nơi cực Bắc, Lũng Cú có thêm cơ hội đưa gạo đặc sản đến với du khách thông qua các cửa hàng nông sản, cơ sở lưu trú và nhà hàng. Để khai thác lợi thế này, sản phẩm cần bảo đảm chất lượng ổn định, nguồn gốc rõ ràng và khả năng cung ứng.
Từ những giống lúa được gìn giữ qua nhiều thế hệ, Lũng Cú đang từng bước chuyển hướng sang sản xuất hàng hóa có tổ chức. Khi chất lượng được kiểm soát, vùng nguyên liệu được duy trì và liên kết tiêu thụ phát huy hiệu quả, Khẩu mang, Nếp hái sẽ có thêm cơ hội khẳng định giá trị, trở thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của vùng cực Bắc…