Động thái này diễn ra trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump tìm kiếm nguồn phân bón giá rẻ hơn cho nông dân Mỹ trước tình trạng chi phí gia tăng do ảnh hưởng từ cuộc xung đột liên quan đến Iran và tranh chấp thương mại với Canada.
Sức hút của phân bón Belarus với Mỹ
Theo dữ liệu từ Kpler, lô hàng kali với khối lượng 30.000 tấn cập cảng New Orleans vào ngày 14/10. Trước đó, Washington quyết định dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với những nhà sản xuất kali lớn của Belarus vào tháng 3, mở đường cho việc nối lại hoạt động thương mại.
Mặc dù lô hàng từ Belarus này chỉ tương đương một phần nhỏ so với tổng số 5,6 triệu tấn kali mà Mỹ nhập khẩu vào năm ngoái, nhưng nó cho thấy dấu hiệu về sự khởi đầu trong quan hệ giữa Washington và Minsk.
Tổng thống Trump cho biết Mỹ đang xúc tiến thỏa thuận quy mô lớn hơn nhằm mua phân bón từ Belarus với mức giá thấp hơn đáng kể so với giá nhập khẩu từ Canada, nhà cung cấp phân bón chủ lực của Mỹ. Tuy nhiên, giới phân tích hoài nghi về khả năng Belarus cạnh tranh về giá với các nhà sản xuất Canada, cũng như mở rộng xuất khẩu đủ lớn để tạo ra những thay đổi đáng kể trên thị trường Mỹ.
Kali là dưỡng chất thiết yếu đối với cây trồng và không có chất nào khác thay thế được. Kali được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp, bao gồm cả việc canh tác ngô và đậu tương. Mỹ phụ thuộc rất lớn vào nguồn nhập khẩu để đáp ứng nhu cầu về kali.
Theo báo cáo "Tóm tắt về Khoáng sản" năm 2026 của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ, Canada chiếm gần 80% lượng kali nhập khẩu của Mỹ. Nga chiếm 12%, là nguồn cung lớn thứ hai trong lượng kali nhập khẩu của Mỹ.
Sự phụ thuộc này đã biến nguồn cung phân bón thành một vấn đề kinh tế và chính trị, nhất là trong bối cảnh nông dân phải đối mặt với chi phí sản xuất ngày càng tăng. Những tháng gần đây, nông dân Mỹ than phiền rằng chi phí nhiên liệu và phân bón đều leo thang, gây áp lực lên biên lợi nhuận vốn đã rất eo hẹp. Tình trạng thiếu hụt phân bón và giá phân bón tăng cao là hệ quả của nhiều cuộc xung đột toàn cầu, bao gồm xung đột Nga - Ukraine, căng thẳng giữa Mỹ và Iran, cũng như việc eo biển Hormuz tê liệt.
Theo các nguồn thạo tin, ông Trump lo ngại rằng những khó khăn tài chính này có thể khiến đảng Cộng hòa mất đi một phần phiếu bầu từ cử tri nông dân Mỹ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm nay. Năm 2024, ông Trump đã giành được 78% số phiếu bầu tại các khu vực phụ thuộc vào nông nghiệp. Tại một buổi tọa đàm về nông nghiệp ở Wisconsin vào tháng 6, ông Trump cam kết giá phân bón sẽ “giảm mạnh” khi Mỹ vượt qua cuộc xung đột liên quan đến Iran.
Tình trạng gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz đã gia tăng áp lực lên các thị trường phân bón toàn cầu, đặc biệt là đối với sản phẩm gốc nitơ. Tuy nhiên, phân kali ít chịu ảnh hưởng trực tiếp hơn từ cuộc khủng hoảng này, do Mỹ vốn phụ thuộc phần lớn vào nguồn cung từ Canada.
Ông Trump cho rằng việc mua phân kali từ Belarus có thể giúp giảm bớt các chi phí đó. Một nhà cung cấp bổ sung cũng có thể mang lại cho người mua tại Mỹ nhiều lựa chọn hơn trong thị trường vốn đang bị chi phối bởi hàng nhập khẩu từ Canada.
Tuy nhiên, đối với người nông dân, những lợi ích trước mắt vẫn còn chưa rõ ràng. Phân bón là một trong những khoản chi phí lớn trong nông nghiệp, bên cạnh chi phí nhiên liệu diesel và máy móc. Ngay cả khi giá phân kali giảm, điều đó cũng chưa chắc đã bù đắp được sự gia tăng chi phí ở các hạng mục khác.
Liệu Belarus có thể cung cấp phân bón với giá rẻ hơn?
Vào tháng 9, ông Trump tuyên bố trên mạng xã hội về việc đạt được thỏa thuận tiềm năng liên quan đến mặt hàng kali với Belarus. Theo Tổng thống Trump, việc Mỹ mua kali từ Belarus sẽ là “tin rất tốt đối với nông dân và chủ trang trại của chúng ta”. Bên cạnh đó, ông Trump nhấn mạnh: “Mỹ đang xúc tiến thỏa thuận quy mô lớn về việc mua kali từ Belarus. Mức giá sẽ thấp hơn đáng kể so với mức chúng ta đang trả cho Canada”.
Ông Trump quảng bá kali từ Belarus như một giải pháp thay thế rẻ hơn so với nguồn cung từ Canada, nhưng các yếu tố kinh tế liên quan đến việc vận chuyển mặt hàng này tới tay người mua tại Mỹ lại khiến kế hoạch đó trở nên phức tạp.
Belarus là quốc gia không giáp biển và các hạn chế từ Liên minh châu Âu (EU) đang gây ảnh hưởng đến những tuyến đường xuất khẩu của nước này, buộc các lô hàng kali phải đi theo lộ trình vòng vèo hơn thông qua Nga.
Theo thông tin từ tờ Financial Times, lô hàng này được bốc xếp tại cảng Bronka của Nga, gần St. Petersburg. Những thách thức về logistics như vậy có thể làm tăng chi phí vận chuyển và khiến nguồn cung từ Belarus trở nên kém cạnh tranh hơn, ngay cả khi bản thân sản phẩm có giá rẻ hơn.
Quy mô xuất khẩu cũng là một yếu tố quan trọng. Lô hàng cho thấy hoạt động thương mại giữa Mỹ và Belarus đã được nối lại, nhưng điều đó không có nghĩa là Belarus có thể thay thế một phần đáng kể lượng kali từ Canada hay kéo giảm giá thành trên toàn thị trường Mỹ.
Tuy nhiên, việc tiếp cận một nhà cung cấp thay thế có thể mang lại cho Washington lợi thế lớn hơn trong các cuộc đàm phán với nhà sản xuất Canada, qua đó có khả năng giúp người mua tại Mỹ có được mức giá kali cạnh tranh hơn.
Quan hệ Canada-Mỹ đã chịu nhiều biến động kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, với việc hai bên liên tục điều chỉnh các biện pháp thuế quan và thương mại. Các doanh nghiệp Bắc Mỹ cũng bày tỏ quan ngại khi chuỗi cung ứng giữa hai nước có mức độ liên kết cao và nhiều sản phẩm, linh kiện được vận chuyển qua biên giới nhiều lần trong quá trình sản xuất và phân phối.
Ông Trump khẳng định rằng Washington sẽ tiếp tục mua hàng từ Canada, ngay cả khi Belarus đề nghị bán kali với mức giá thấp hơn. Tuy nhiên, khả năng Belarus trở thành nhà cung cấp lớn cho Mỹ là điều khó xảy ra.
Vào tháng 9, Tổng thống Belarus Alexander Lukashenko cho biết nước này không thể cung cấp một lượng lớn phân bón kali cho Mỹ. Văn phòng Tổng thống Belarus ngày 21/9 dẫn phát biểu của ông Lukashenko có đoạn: “Ngay cả khi chúng tôi muốn cung cấp kali cho các thị trường phương Tây khác, chúng tôi cũng đơn giản là không còn sản lượng để bán. Tất cả đã được ký hợp đồng”.
Việc lô hàng tháng 10 này có trở thành một phần của thỏa thuận lớn hơn nhiều hay không sẽ phụ thuộc vào khả năng duy trì xuất khẩu cũng như sự bền vững của tiến trình mở cửa ngoại giao giữa Washington và Minsk.
