Những vụ kiện
Theo truyền thông Đức, chiến lược thúc đẩy tương tác của mạng xã hội đang bị soi xét gắt gao vì bị cáo buộc cố tình thiết kế để tạo ra hành vi sử dụng mang tính cưỡng chế và gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe tâm lý, đặc biệt ở trẻ em.
Các nền tảng như Facebook, YouTube và TikTok thu về những khoản lợi nhuận khổng lồ bằng cách khiến người dùng không ngừng dán mắt vào màn hình điện thoại thông minh qua thao tác cuộn liên tục, các nội dung được đề xuất và những thông báo hiện lên không ngừng.
Mô hình kinh doanh này hiện đang vấp phải rào cản lớn về mặt pháp lý và quy định, trong bối cảnh lệnh cấm sử dụng mạng xã hội đối với người dưới 16 tuổi đang lan rộng trên toàn cầu cùng làn sóng kiện tụng ngày càng gia tăng.
Trong vụ kiện lớn gần đây nhất tại Mỹ, 29 tiểu bang đã khởi kiện Meta vào đầu tháng 8 với cáo buộc rằng gã khổng lồ mạng xã hội này đã thiết kế các nền tảng của mình nhằm gây nghiện cho người dùng trẻ tuổi.
Trong thỏa thuận dàn xếp được công bố ngày 26/8, Meta đồng ý chi trả khoản tiền lên tới 18 tỷ USD cho 47 tiểu bang, Đặc khu Columbia và các vùng lãnh thổ của Mỹ, bao gồm cả khoản dàn xếp riêng trị giá 1 tỷ USD với bang Texas. Nền tảng này cũng cam kết áp dụng các giới hạn về thời gian sử dụng và chặn thanh thiếu niên truy cập ứng dụng vào ban đêm.
Mạng xã hội phát triển nhanh hơn tốc độ quản lý
Suốt một thập niên qua, chính phủ nhiều quốc gia liên tục siết chặt quy định, song các nhà hoạch định chính sách vẫn khó theo kịp tốc độ phát triển chóng mặt của công nghệ.
Một số nghiên cứu lớn cho thấy việc sử dụng mạng xã hội ở thanh thiếu niên có liên quan đến tình trạng gia tăng lo âu, trầm cảm và quan điểm không hài lòng với ngoại hình. Trong khi đó, các tài liệu bị rò rỉ từ Meta vào năm 2021 cho thấy các nhà nghiên cứu của công ty đã xác định mối liên hệ giữa việc sử dụng Instagram với vấn đề về hình ảnh cơ thể và sức khỏe tâm thần ở một số bé gái tuổi vị thành niên.
Theo công ty nghiên cứu thị trường Sensor Tower, vào năm 2025 thanh thiếu niên Mỹ dành khoảng 90 phút mỗi ngày để dán mắt vào TikTok. Các thử nghiệm do những tổ chức như Ân xá Quốc tế thực hiện vào năm 2023 cho thấy thuật toán của nền tảng này có thể đề xuất video liên quan đến trầm cảm và hành vi tự làm hại bản thân cho những người dùng thường xuyên xem nội dung về sức khỏe tâm thần.
Một chướng ngại khác đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách là chính những nền tảng mạng xã hội đang được hàng tỷ người sử dụng cũng lại là các đơn vị rót hàng trăm tỷ USD vào dự án trí tuệ nhân tạo (AI) hàng đầu. Một số nhà phân tích cho rằng dữ liệu từ mạng xã hội cung cấp nguồn thông tin quý giá về hành vi thực tế để phục vụ quá trình phát triển AI.
Khi các "gã khổng lồ" công nghệ này ngày càng trở nên quyền lực, việc quản lý các mảng kinh doanh AI mới của họ cũng khó khăn không kém. Các chuyên gia ngày càng lo ngại rằng những cơ chế vận hành đầy khiếm khuyết từng định hình nên mạng xã hội nay lại đang được tích hợp vào các sản phẩm AI với sức mạnh vượt trội hơn nhiều.
Trong khi mạng xã hội cạnh tranh để thu hút sự chú ý của chúng ta, thì AI hiện đang ở vị thế có thể tác động đến tư duy, hành vi và các mối quan hệ của con người theo những cách khó có thể hình dung được.
Giải pháp của Mỹ
Sau nhiều năm bế tắc, sự ủng hộ từ lưỡng đảng tại Mỹ đang gia tăng đối với các quy định nghiêm ngặt hơn nhằm bảo vệ trẻ em khỏi những tác hại của mạng xã hội, thông qua Đạo luật An toàn Trực tuyến cho Trẻ em (KOSA).
Kế hoạch này bao gồm việc thiết lập mặc định các chế độ an toàn ở mức cao nhất cho trẻ vị thành niên, đồng thời cung cấp cho phụ huynh nhiều công cụ hơn để quản lý tài khoản của con em mình.
KOSA có thể đặt ra nghĩa vụ rõ ràng buộc các "gã khổng lồ" công nghệ phải lường trước nguy cơ có thể xảy ra và thiết kế các tính năng để ngăn chặn chúng.
"Công nghệ đang phát triển quá nhanh và bằng chứng về tác hại cũng xuất hiện ngày càng nhiều, vì vậy tôi thực sự lạc quan rằng chúng ta sẽ thông qua được một đạo luật quan trọng trong kỳ họp Quốc hội tới", nhà tâm lý học xã hội Jonathan Haidt chia sẻ với truyền thông Mỹ trong tháng 8.
Việt Nam có thể rút ra khá nhiều bài học từ Đạo luật An toàn Trực tuyến cho Trẻ em (KOSA) để triển khai theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Việt Nam có thể xây dựng "Chế độ an toàn mặc định cho trẻ em" trên nền tảng số.
Thay vì để phụ huynh phải tự tìm hiểu và kích hoạt hàng loạt tính năng bảo vệ, tài khoản được xác định là của trẻ vị thành niên sẽ tự động chuyển sang chế độ an toàn cao.
Điều này phù hợp khá trực tiếp với Nghị quyết 57, trong đó yêu cầu “Phát triển các nền tảng số an toàn và tăng cường ứng dụng công nghệ số, hình thành công dân số. Phát triển một số mạng xã hội Việt Nam, xây dựng xã hội số an toàn, lành mạnh”.
