Mở rộng phong tỏa từ đường biển sang đường bộ
Ngày 7/11, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) công bố thành lập lực lượng đặc nhiệm Iron Gate (Cổng Sắt), nhằm ngăn chặn hoạt động vận chuyển vũ khí tiên tiến, công nghệ lưỡng dụng, hàng hóa thuộc diện trừng phạt và các nguồn thu bất hợp pháp vào Iran qua biên giới trên bộ và Biển Caspi.
Theo CENTCOM, lực lượng này gồm khoảng 20 nhân sự quân sự và dân sự, đặt trụ sở tại Tampa, bang Florida, có nhiệm vụ phối hợp với các cơ quan chính phủ Mỹ để xác định và làm gián đoạn những mạng lưới tiếp vận của Tehran.
Tư lệnh CENTCOM, Đô đốc Brad Cooper, tuyên bố lực lượng mới sẽ củng cố "thành công của chiến dịch phong tỏa kiên cố mà chúng tôi đang áp đặt đối với Iran trên biển".
Tiếp đó, vào sáng 9/11, theo giờ Việt Nam, trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố chiến dịch của lực lượng đặc nhiệm Iron Gate (Cổng Sắt) mới thành lập "đang được triển khai đầy đủ và đang phát huy hiệu lực" đối với Iran.
Nhà lãnh đạo Mỹ khẳng định: "Kết hợp với chiến dịch phong tỏa hải quân lớn nhất trong lịch sử, hiện có rất ít hàng hóa có thể vào hoặc ra khỏi Iran!".
Động thái này đánh dấu bước mở rộng đáng kể trong chiến lược gây sức ép của Washington. Sau khi phong tỏa các cảng biển Iran, Mỹ đang tìm cách kiểm soát cả những tuyến vận chuyển thay thế trên bộ và qua Biển Caspi, trong bối cảnh Tehran vẫn duy trì hoạt động thương mại với các đối tác khu vực.
Trong một phát biểu với Al Jazeera, ông Michael Mulroy, cựu Phó trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách Trung Đông, cho biết Iron Gate sẽ tìm cách xác định nguồn cung vũ khí của Iran, những phương án cắt đứt nguồn cung và cách Tehran vận chuyển năng lượng.
Theo ông Mulroy, lực lượng này về cơ bản là một cơ quan điều phối, nhằm tăng cường chiến lược gây sức ép kinh tế bằng cách nhắm vào các tuyến đường bộ, sau khi Mỹ đã kiểm soát phần lớn các tuyến hàng hải.
Đáng chú ý, chuyên gia này cảnh báo nếu Tổng thống Donald Trump quyết định mở rộng chiến tranh, các mạng lưới kinh tế và cơ sở hạ tầng mà Iron Gate đang theo dõi có thể trở thành mục tiêu tấn công.
Ông Mulroy nhận định: "Không giống Chiến dịch Epic Fury, vốn chủ yếu tập trung vào các mục tiêu quân sự, tôi cho rằng những mục tiêu lần này sẽ tập trung vào kinh tế và cơ sở hạ tầng, như một phần của kế hoạch toàn diện nhằm cắt đứt khả năng tiếp tục chiến đấu và tự bảo đảm nguồn tài chính của chính quyền Iran".
Nhận định này cho thấy Iron Gate không chỉ có thể phục vụ hoạt động thực thi trừng phạt mà còn có khả năng hỗ trợ việc lựa chọn mục tiêu nếu Washington quyết định nối lại các cuộc tấn công quân sự.
Nguy cơ đối đầu với Nga và những giới hạn của chiến lược phong tỏa
Một trong những vấn đề đáng chú ý nhất là việc Iron Gate mở rộng phạm vi hoạt động sang Biển Caspi, nơi Iran duy trì quan hệ thương mại và vận tải với Nga cùng các quốc gia ven biển khác.
Truyền thông Mỹ từng đưa tin Nga đã vận chuyển linh kiện thiết bị bay không người lái (UAV) và chất nổ cho Iran qua Biển Caspi. Ngoài ra, cũng xuất hiện những thông tin cho rằng công nghệ Nga có thể hỗ trợ Tehran phát triển tên lửa hành trình siêu thanh.
Giáo sư Mahjoob Zweiri, chuyên gia lịch sử và chính trị đương đại tại Đại học Qatar, nhận định những báo cáo về việc Iran nhập khẩu thiết bị quân sự thông qua Nga là "mối quan ngại thực sự" đối với Washington.
Giáo sư Zweiri cảnh báo việc Mỹ tìm cách can thiệp vào các mạng lưới vận chuyển này có thể "dẫn đến một cuộc đối đầu với Nga".
Tuy nhiên, khả năng thực thi kế hoạch tại Biển Caspi vẫn là dấu hỏi lớn. Mỹ không có sự hiện diện quân sự trực tiếp tại vùng biển này, trong khi các quốc gia ven biển có những lợi ích an ninh và kinh tế riêng.
Giáo sư Zweiri cho rằng Mỹ không có khả năng tiếp cận trực tiếp Biển Caspi và việc can thiệp vào các tuyến vận tải tại đây sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác của các quốc gia trong khu vực, điều khó thực hiện do quan hệ an ninh và lợi ích của họ với Nga.
Theo chuyên gia này, việc thực hiện một chiến dịch phong tỏa thực sự có thể đòi hỏi triển khai lực lượng trên bộ, điều khó có khả năng xảy ra.
Bên cạnh trở ngại tại Biển Caspi, Iran còn có chung biên giới trên bộ với bảy quốc gia, gồm Afghanistan, Armenia, Azerbaijan, Iraq, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Turkmenistan.
Ông Rami Khouri, chuyên gia chính sách công tại Đại học Mỹ ở Beirut và nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Trung tâm Arab ở Washington, cho rằng mạng lưới thương mại được Iran xây dựng trong hàng nghìn năm khiến việc phong tỏa hoàn toàn gần như bất khả thi.
Ông Khouri nhận định: "Iran có một mạng lưới quan hệ vô cùng rộng lớn, được xây dựng qua hàng nghìn năm với các thương nhân, đối tác và đồng minh trên khắp khu vực, đặc biệt là châu Á. Mỹ gần như không thể phong tỏa toàn bộ mạng lưới đó".
Theo ông, Washington có thể áp đặt các biện pháp trừng phạt hoặc phong tỏa nhưng không thể kiểm soát hành vi của tất cả đối tác thương mại của Tehran, từ Nga, Trung Quốc đến Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).
Những hạn chế này cho thấy việc thành lập Iron Gate có thể làm gia tăng chi phí và gây gián đoạn một số tuyến tiếp vận của Iran, nhưng chưa đồng nghĩa với khả năng cắt đứt toàn bộ mạng lưới cung ứng của nước này.
Công cụ gây sức ép hay nhân tố khiến chiến tranh leo thang?
Tác động đáng lo ngại hơn của Iron Gate có thể không nằm ở khả năng phong tỏa kinh tế, mà ở nguy cơ làm gia tăng căng thẳng quân sự và cản trở những nỗ lực ngoại giao.
Ông Joe Kent, cựu trợ lý Tổng thống Donald Trump và quan chức cấp cao phụ trách chống khủng bố, người từ chức hồi tháng 3 vì phản đối cuộc chiến với Iran, cho rằng CENTCOM đang tìm cách làm suy yếu các hoạt động đàm phán.
Ông Kent viết trên mạng xã hội X rằng: "Đây là hành động CENTCOM kích động Iran leo thang trong khi Phó Tổng thống đang tìm cách đàm phán với người Iran".
Ông cáo buộc CENTCOM đang thực hiện cách tiếp cận mà cơ quan này gọi là "chính sách thông qua khái niệm tác chiến" (policy by CONOP), theo đó quân đội có thể tiến hành những hoạt động khiến xung đột leo thang hoặc kéo dài mà không công khai bất tuân chỉ đạo của Tổng thống.
Theo The Wall Street Journal, Đô đốc Brad Cooper cùng Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth nằm trong số các quan chức đang thúc giục Tổng thống Trump nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran.
Trong khi đó, Tehran bác bỏ khả năng Washington có thể đạt được mục tiêu phong tỏa kinh tế thông qua lực lượng đặc nhiệm mới.
Theo hãng thông tấn Fars, người phát ngôn Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), ông Hossein Mohebi, tuyên bố: "Người Mỹ không thể đạt được mục tiêu của họ thông qua biện pháp này, đó là gây sức ép kinh tế nghiêm trọng nhằm khiến nền kinh tế Iran sụp đổ và tan rã".
Ông Mohebi cũng nhắc lại rằng Washington từng dự báo nền kinh tế Iran sẽ sụp đổ trong vòng hai tuần, nhưng điều đó đã không xảy ra.
Về phía giới phân tích, ông Khouri cho rằng việc Mỹ liên tục bổ sung những biện pháp gây sức ép mới phản ánh sự thiếu nhất quán trong cách tiếp cận đối với Iran.
Ông nhận định: "Như chúng ta đã thấy, Mỹ thực sự không biết phải làm gì với Iran và đang hành động một cách tùy hứng".
Việc thành lập Iron Gate cho thấy Washington đang mở rộng chiến lược gây sức ép đối với Iran, từ phong tỏa hàng hải sang giám sát và ngăn chặn các tuyến tiếp vận trên bộ và Biển Caspi. Tuy nhiên, khả năng thay đổi cục diện chiến tranh của lực lượng này vẫn chưa rõ ràng, nhất là khi Mỹ thiếu sự hiện diện quân sự trực tiếp tại Biển Caspi và khó kiểm soát toàn bộ mạng lưới thương mại xuyên biên giới của Tehran.
Tác động chiến lược của Iron Gate vì thế không chỉ phụ thuộc vào số lượng tuyến vận chuyển bị gián đoạn, mà còn ở cách Washington sử dụng thông tin và năng lực phối hợp của lực lượng này. Nếu chủ yếu phục vụ thực thi trừng phạt, Iron Gate có thể gia tăng sức ép kinh tế nhưng khó tạo bước ngoặt quân sự. Ngược lại, nếu trở thành công cụ hỗ trợ lựa chọn mục tiêu tấn công, lực lượng này có thể làm gia tăng nguy cơ xung đột leo thang, đồng thời gây thêm trở ngại cho các nỗ lực ngoại giao.
