Dọc theo chiều dài bờ biển Quảng Ngãi, từ Lăng Chánh (xã Bình Sơn) đến Lăng Vạn Nước Ngọt (xã Vạn Tường), hay những ngôi Lăng Cổ (đặc khu Lý Sơn), tục thờ cá Ông (Thần Nam Hải) đã ăn sâu vào tiềm thức của bao thế hệ. Trong tâm thức ngư dân, cá Ông là "vị thần" luôn xuất hiện giữa cơn cuồng phong để dìu dắt những con tàu gặp nạn vào bờ an toàn.
Hằng năm vào mùa Xuân, tại các Lăng Vạn, người dân vùng biển thường tổ chức Lễ tế Thần Nam Hải để cầu tôm cá đầy khoang, bình an cho bạn tàu. Đó là khát vọng giản đơn nhưng mãnh liệt của những con người miền biển.
Tại Lăng Vạn Nước Ngọt, thôn Thanh Thủy, xã Vạn Tường - nơi được xem là một trong những ngôi lăng cổ kính và linh thiêng nhất vùng, không khí lễ hội diễn ra vô cùng trang trọng với các nghi thức: Lễ túc yết, Lễ nghinh Thần và Lễ chánh tế.
Ông Lê Giỏi, Chủ vạn Lăng Vạn Nước Ngọt cho biết: Theo lời kể của cha ông, cách đây khoảng 200 năm, lần đầu cá Ông “lụy” vào vùng đất này nên người dân tổ chức an táng tại Lăng Vạn Nước Ngọt. Hiện nay, nơi đây vẫn lưu giữ hai bộ di cốt của "ông Nam Hải" và "bà Nam Hải". Cũng từ đó, tục tế cá Ông tại đây được hình thành và duy trì.
“Lễ tế là dịp để bà con tạ ơn Thần Nam Hải đã chở che suốt một năm qua. Chúng tôi giữ lễ này không chỉ để cầu mong thần linh phù hộ cho những chuyến biển mà còn nhằm nhắc nhở con cháu về đạo lý uống nước nhớ nguồn”, ông Giỏi chia sẻ.
Điểm nhấn đặc sắc nhất của lễ hội chính là nghi thức Hát Bả Trạo (còn gọi là hò đưa linh). Đây là loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo, mô phỏng quá trình tàu thuyền ra khơi, vượt qua bão tố để mang về những khoang cá đầy. Trong tiếng trống, tiếng nhị réo rắt, đội bả trạo với trang phục chỉnh tề, tay cầm mái chèo sơn son thiếp vàng, nhịp nhàng thực hiện các động tác chèo thuyền. Lời hát bả trạo vừa mang tính ai vãn (khi tiễn đưa linh hồn người quá cố), vừa mang tính hào hùng, thúc giục (khi ra khơi).
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thu - một “tổng lái” trong đội bả trạo cho hay: "Mỗi câu hát, mỗi nhịp chèo không chỉ là biểu diễn văn nghệ mà còn là tâm tình của người đi biển. Khi chúng tôi cất tiếng hò, cảm giác như cả vạn chài đang cùng hòa chung một nhịp thở, chung một ý chí vượt sóng dữ”.
Sau lễ tế, niềm tin của ngư dân như được tiếp thêm sức mạnh. Những con tàu lại rẽ sóng vươn khơi, mang theo hy vọng về một mùa biển bội thu.
Ngư dân Nguyễn Văn Tiến (thôn Thanh Thủy) chia sẻ: “Trước mỗi chuyến biển, chúng tôi đều đến lăng vạn thắp hương. Giữa sóng gió mênh mông, niềm tin tâm linh giúp anh em vững tâm hơn rất nhiều”.
Dưới góc nhìn văn hóa, ông Cao Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể tao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi nhận định: Lễ tế Thần Nam Hải là một tục lệ quý, thể hiện sự giao thoa văn hóa giữa các lớp dân cư và khẳng định ý thức chủ quyền biển đảo của người Việt từ hàng trăm năm trước. Mỗi ngôi lăng thờ cá Ông dọc bờ biển như một cột mốc văn hóa, khẳng định quyền làm chủ của cha ông ta trên vùng biển này.
Lễ tế Thần Nam Hải - nét đẹp văn hóa tâm linh của ngư dân Quảng Ngãi vẫn mãi là sợi dây gắn kết quá khứ và hiện tại, khẳng định chủ quyền và tình yêu bất diệt với biển đảo quê hương.
