Tính thiêng trong phong tục rước y trang
Lễ hội Katê là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng nhất trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn. Lễ hội được tổ chức vào ngày 1 tháng 7 theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 Dương lịch tùy năm.
Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa, trong lễ hội Katê, rước y trang là một nghi thức mở đầu có ý nghĩa rất đặc biệt. Y trang không đơn thuần là những bộ trang phục được sử dụng trong nghi lễ mà còn được cộng đồng nhìn nhận như vật thiêng gắn với các vị thần được thờ phụng vào ký ức văn hóa của cộng đồng.
Ngay trưa 9/10 (ngày đầu diễn ra lễ hội Katê), đồng bào Chăm và các chức sắc, chức việc ở xã Phước Hữu đã tươm tất lễ vật đưa lên xã Phước Hà để cùng cộng đồng Raglai nơi đây (nơi đang lưu giữ y trang) làm lễ cúng kính, rước y trang Pô Inư Nưgar (Mẹ xứ sở) về Đền trong ở thôn Hữu Đức. Sáng hôm sau, y trang tiếp tục được rước từ Đền trong ra Đền ngoài Pô Inư Nưgar. Cùng thời gian này, y trang vua Pô Rômê được rước từ Đền trong lên Tháp Pô Rômê tại thôn Hậu Sanh (xã Phước Hữu) và y trang ở đền Pô Klong Garai cũng được rước từ thôn Phước Đồng (xã Phước Hậu) lên tháp Pô Klong Garai (phường Đô Vinh) để thực hiện các nghi thức truyền thống.
Trong đoàn rước, các chức sắc Chăm Bàlamôn giữ vai trò chủ trì nghi lễ. Người dân trong trang phục truyền thống cùng tham gia, tạo nên không gian trang nghiêm, đẹp sắc. Hòa quyện vào nghi lễ là âm vang của tiếng trống Ginăng, Paranưng, tiếng kèn Saranai cùng những điệu múa truyền thống của thiếu nữ Chăm và Raglai, làm cho lễ rước y trang lên tháp trở nên sống động.
Sau khi y trang được đưa về nơi thờ tự, các nghi thức tiếp theo được thực hiện như mở cửa đền, tháp, tắm tượng thờ, mặc trang phục và tiến hành dâng lễ vật. Đây là chuỗi nghi lễ có tính liên tục, thể hiện sự thành kính của cộng đồng đối với các vị thần.
Ông Bá Minh Truyền (chuyên gia nghiên cứu văn hóa Chăm - Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa) cho biết, lễ rước y trang trong lễ hội Katê là sự thể hiện của các giá trị di sản văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong quan niệm truyền thống của người Chăm, các vị thần và nhân vật lịch sử được tôn kính không tách rời đời sống cộng đồng. Theo truyền thuyết, nữ thần Pô Inư Nưgar, còn được gọi là Mẹ xứ sở, giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Chăm. Bà dạy con người trồng lúa, trồng bông, dệt vải và xây dựng cuộc sống. Vì vậy, nghi lễ rước y trang nữ thần trong mùa Katê không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện lòng biết ơn và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.
Các thiếu nữ Chăm thực hiện các tiết mục múa tập thể. Ảnh: Đặng Tuấn/TTXVN
Tương tự, các nghi lễ gắn với vua Pô Klong Garai và Pô Rômê thể hiện sự tưởng nhớ những nhân vật được cộng đồng Chăm tôn kính vì những đóng góp cho đời sống xã hội và sản xuất. Mỗi bước chân trong đoàn rước y trang vì thế không đơn thuần là sự di chuyển giữa các địa điểm, mà còn góp phần lưu giữ và trao truyền ký ức văn hóa, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội và mối quan hệ gắn bó giữa các dân tộc trên vùng đất giàu di sản văn hóa ở Nam Khánh Hòa và vùng đất Nam Trung bộ.
Kết nối văn hóa cộng đồng
Theo Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Khánh Hòa, nét đặc sắc của nghi lễ rước y trang trong lễ hội Katê là sự gắn bó giữa hai cộng đồng Chăm và Raglai. Nhiều tài liệu về lễ hội Katê ghi nhận đồng bào Raglai gìn giữ y trang của nữ thần Pô Inư Nưgar, vua Pô Klong Garai và Pô Rômê, sau đó trao lại cho cộng đồng Chăm vào dịp Katê để thực hiện các nghi lễ. Nghi thức này được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần quan trọng trong thực hành văn hóa của hai cộng đồng.
Mối quan hệ ấy cho thấy sự gắn kết giữa hai cộng đồng trong việc gìn giữ di sản. Người Raglai bảo quản, trao y trang; người Chăm đón nhận và thực hiện nghi lễ thờ phụng. Mỗi cộng đồng đảm nhận một vai trò riêng nhưng cùng góp phần duy trì một thực hành văn hóa thiêng liêng.
Bà Nguyễn Hải Hà, du khách đến từ tỉnh An Giang, cho biết đây là lần đầu tiên bà đến với lễ hội Katê của đồng bào Chăm sau khi tìm hiểu thông tin qua truyền thông. Bà ấn tượng trước những nét văn hóa Chăm còn được gìn giữ, đặc biệt là hình ảnh đoàn người rước y trang trên đường, trong tiếng trống, tiếng kèn và những điệu múa truyền thống. Theo bà, nghi lễ thể hiện sự gắn bó, tương trợ giữa hai cộng đồng, đồng thời góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống đến bạn bè quốc tế.
Theo các chuyên gia nghiên cứu văn hóa đến từ Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, Katê ngày nay không chỉ là một lễ hội đơn thuần mang bản sắc tôn giáo, mà đã trở thành sự kiện văn hóa mang giá trị đặc sắc. Tất cả các nghi lễ cùng hội tụ và đồng điệu trong không gian Katê tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu, giàu bản sắc, ngày càng lan tỏa rộng rãi, thu hút sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu và du khách.
Đặc biệt, sự tham gia của cộng đồng người Raglai trong nghi lễ rước y trang góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho lễ hội. Đây không chỉ là câu chuyện bảo tồn một nghi thức cổ truyền mà còn là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối cá nhân với cộng đồng và kết nối người Chăm với người Raglai và cả dân tộc Việt Nam.
Sự tham gia của cộng đồng Raglai trong nghi lễ rước y trang góp phần làm sâu sắc thêm giá trị văn hóa của lễ hội, đồng thời thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa hai cộng đồng Chăm và Raglai. Qua việc cùng gìn giữ và thực hành nghi lễ, các giá trị truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ông Nguyễn Văn Trung, du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết ông bất ngờ khi lần đầu tìm hiểu về nghi lễ rước y trang và đã theo đoàn rước từ đầu đến cuối. Qua trải nghiệm, ông hiểu thêm về những giá trị lịch sử, văn hóa gắn kết cộng đồng Chăm và Raglai.
Theo ông Trung, nghi lễ rước y trang là một nét đặc sắc của du lịch văn hóa, mang đến cho du khách cơ hội trực tiếp trải nghiệm không gian văn hóa của đồng bào Chăm. Ông cũng ấn tượng khi nhiều du khách hào hứng tham gia các hoạt động văn nghệ dân gian, hòa mình vào không khí lễ hội.
Trong bối cảnh Khánh Hòa đẩy mạnh phát triển du lịch văn hóa và du lịch tâm linh, việc bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội Katê cần gắn với vai trò chủ thể của cộng đồng. Các nghi lễ truyền thống cần được gìn giữ trên cơ sở tôn trọng chủ thể, bảo đảm tính thiêng, phong tục và cần sự tham gia tích cực của cộng đồng các dân tộc.