Các nhà nghiên cứu, nghệ sỹ, cùng các thanh đồng, cung văn và những người thực hành trực tiếp giới thiệu những nét đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đến công chúng.
Chương trình do đền Thanh Sơn Linh Từ tổ chức và đơn vị tài trợ là Công ty Cổ phần Đầu tư Lạc Hồng. Đây là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 10 năm di sản “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (1/12/2016 - 1/12/2026).
Tham dự chương trình có các nhà nghiên cứu văn hóa, Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân dân gian cùng đông đảo những người trực tiếp thực hành di sản.
Tại tọa đàm, các đại biểu tập trung trao đổi về giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ; quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO ghi danh di sản; vai trò của cộng đồng trong bảo tồn, trao truyền và những thách thức đặt ra trong thực hành tín ngưỡng hiện nay.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hiền, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cho biết, quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO trải qua nhiều khó khăn, trong đó có việc xác định tên gọi phù hợp với bản chất và phạm vi của di sản. Ban đầu, hồ sơ được xây dựng với tên gọi “Nghi lễ chầu văn của người Việt”. Tuy nhiên, qua nghiên cứu và trao đổi với các chuyên gia, tên gọi được thống nhất là “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”.
Việc thay đổi tên gọi có ý nghĩa quan trọng, bởi tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là một chỉnh thể văn hóa, tâm linh phong phú, trong đó nghi lễ lên đồng và hát chầu văn chỉ là những thành tố tiêu biểu, chưa đại diện cho toàn bộ nội hàm của di sản.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hiền cho rằng, trong đời sống thực tế và hoạt động quảng bá, nhiều người thường tập trung vào nghi lễ lên đồng bởi sức hấp dẫn từ sự kết hợp giữa đức tin, âm nhạc, vũ đạo, trang phục và các yếu tố tâm linh. Tuy nhiên, cần nhìn nhận lên đồng là một bộ phận trong tổng thể tín ngưỡng thờ Mẫu, tránh việc đồng nhất di sản với riêng một nghi lễ hoặc khai thác theo hướng phiến diện.
Bà cũng nhấn mạnh, hồ sơ di sản được xây dựng theo các tiêu chí của Công ước UNESCO năm 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, trong đó đề cao vai trò của cộng đồng chủ thể. Những người thực hành, gìn giữ và trao truyền di sản trong đời sống chính là nhân tố quyết định sức sống của di sản. Sau khi được ghi danh, các cơ quan quản lý và cộng đồng cần tiếp tục nhận diện đúng giá trị cốt lõi, ngăn ngừa những biểu hiện biến tướng, trục lợi và thương mại hóa quá mức các hoạt động tín ngưỡng.
Ở góc độ người trực tiếp thực hành, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tất Kim Hùng chia sẻ, ông gắn bó với tín ngưỡng thờ Mẫu từ nhỏ và bắt đầu tham gia thực hành từ năm 18 tuổi. Theo ông, thời điểm đó, việc thực hành tín ngưỡng còn gặp nhiều khó khăn, chưa có điều kiện thuận lợi như hiện nay.
Vì vậy, việc di sản được UNESCO ghi danh là niềm vui và tự hào lớn đối với cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Sự ghi nhận này góp phần nâng cao nhận thức xã hội, tạo điều kiện để nghệ nhân, thanh đồng tiếp tục thực hành, gìn giữ và trao truyền giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ sau.
Những năm gần đây, có nhiều sinh viên, người trẻ tìm đến các nghệ nhân để nghiên cứu, học hỏi về tín ngưỡng thờ Mẫu. Nhiều đền, phủ cũng quan tâm tổ chức các hoạt động thực hành, chỉnh trang không gian thờ tự, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tâm linh của nhân dân.
Tuy nhiên, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tất Kim Hùng cũng lưu ý tình trạng một số nơi lợi dụng thực hành tín ngưỡng để trục lợi, có những biểu hiện thiếu chuẩn mực, ảnh hưởng đến hình ảnh và giá trị tốt đẹp của di sản. Ông cho rằng, các nghệ nhân, thanh đồng cần nâng cao ý thức trách nhiệm, giữ gìn chuẩn mực trong thực hành; các địa phương và đền, phủ cần tổ chức hoạt động phù hợp, tránh phô trương, lãng phí, bảo đảm sự tôn nghiêm của không gian tín ngưỡng.
Nghệ nhân Ưu tú Lê Bá Linh phát biểu tại tọa đàm.
Đại diện cộng đồng thực hành di sản, Nghệ nhân Ưu tú Lê Bá Linh bày tỏ xúc động khi nhìn lại chặng đường 10 năm kể từ ngày UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Sự ghi danh không chỉ là niềm tự hào mà còn là sự ghi nhận đối với niềm tin, tình cảm và công sức của cộng đồng bền bỉ gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.
Ông nhấn mạnh, chữ “Thực hành” trong tên gọi di sản đặt lên vai những người thực hành trách nhiệm lớn. Di sản không nằm trong bảo tàng mà sống trong từng giá hầu, lời văn chầu, trang phục, nghi lễ... Sức sống và vẻ đẹp của di sản trước hết phụ thuộc vào chính ý thức, trách nhiệm của cộng đồng thực hành.
Nhìn lại 10 năm qua, Nghệ nhân Ưu tú Lê Bá Linh thẳng thắn nhìn nhận những tồn tại, hạn chế trong công tác bảo vệ di sản. Theo ông, nhiều sáng kiến bảo tồn, phát huy giá trị di sản hiện vẫn chủ yếu do cộng đồng tự vận động, tổ chức và đóng góp nguồn lực. Ông mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ thiết thực hơn từ các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa và chính quyền địa phương đối với những nghệ nhân, người nắm giữ, thực hành, trao truyền di sản.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa cho biết, sau một thập kỷ được vinh danh, di sản đã có thêm điều kiện lan tỏa trong đời sống xã hội, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng trong nước và quốc tế về một loại hình tín ngưỡng dân gian đặc sắc của người Việt. Tuy nhiên, trước tác động của kinh tế thị trường, xu hướng thương mại hóa, những biểu hiện thực hành thiếu chuẩn mực và sự biến đổi của không gian văn hóa trên môi trường số, công tác bảo vệ di sản đang đứng trước nhiều thách thức.
Trong khuôn khổ chương trình, hoạt động thực hành di sản đã tạo không gian để các nghệ nhân, thanh đồng, cung văn và những người thực hành trực tiếp giới thiệu nét đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đến công chúng. Qua đó, công chúng có cơ hội tiếp cận trực quan với các nghi lễ, âm nhạc chầu văn, trang phục và nghệ thuật diễn xướng gắn đời sống tâm linh của người Việt.
