Lễ hội thu hút sự tham gia của đông đảo nhân dân, tăng ni, phật tử, du khách thập phương. Không chỉ là hoạt động văn hóa đáp ứng nhu cầu tâm linh của nhân dân, lễ hội còn nhằm góp phần gìn giữ, tiếp nối và lan tỏa những giá trị di sản quý báu của dân tộc, trong đó có bảo vật quốc gia Cửu Phẩm liên hoa đang được lưu giữ tại đây.
Tiến sĩ Lê Duy Mạnh, Phó Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, Trưởng Ban Tổ chức lễ hội cho biết, chùa Giám có tên chữ là Nghiêm Quang Tự, được khởi dựng từ thời Lý (thế kỷ XII) ở ngoài đê ven sông Thái Bình và được tu bổ, mở rộng quy mô vào thời Hậu Lê (thế kỷ XVII). Năm 1971, do ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, chùa được di chuyển về địa điểm hiện nay cách ngôi chùa cũ hơn 7km.
Chùa có kiến trúc “nội công ngoại quốc” gồm: Tam quan, Phật điện, Cửu Phẩm liên hoa, Hậu đường, tả hữu hành lang. Nơi đây còn lưu giữ nhiều cổ vật quý hiếm, trong đó có tháp Cửu Phẩm liên hoa, một công trình kiến trúc nghệ thuật Phật giáo độc đáo có niên đại thế kỷ XVII. Không chỉ là biểu tượng tâm linh của Phật giáo, công trình này còn là minh chứng cho thành tựu về nghệ thuật tạo tác kiến trúc dân gian đạt đến độ hoàn mỹ.
Năm 2015, tòa Cửu Phẩm liên hoa được công nhận là bảo vật quốc gia. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, năm 2017, cụm di tích đền Xưa - chùa Giám - đền Bia được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2024, chùa được Nhà nước trùng tu, tôn tạo quy mô lớn và đến nay đã hoàn thành.
Xưa kia, chùa Giám là trung tâm tôn giáo nổi tiếng của vùng đất xứ Đông. Nơi đây gắn với cuộc đời, sự nghiệp của Đại danh y - Thiền sư Tuệ Tĩnh. Đại danh y - Thiền sư Tuệ Tĩnh tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh (sinh năm 1400), tại làng Nghĩa Phú, phủ Thượng Hồng, nay là thôn Nghĩa Phú, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng. Năm 6 tuổi, ông mồ côi cha mẹ và được các nhà sư chùa Giám nuôi ăn học.
Năm 22 tuổi, ông thi đỗ Thái học sinh nhưng không ra làm quan mà nương nhờ cửa Phật, lấy hiệu là Tuệ Tĩnh, suốt đời theo đuổi sự nghiệp nghiên cứu thuốc nam chữa bệnh cứu người. Ông cũng có công xây dựng nhiều ngôi chùa, biến các chùa này thành y xá chữa bệnh; vận động tăng ni, phật tử trồng, thu hái thuốc nam và dạy cho tăng ni, phật tử và nhân dân cách phòng và chữa bệnh bằng thuốc nam.
Với phương châm “Nam dược trị Nam nhân”, ông nghiên cứu những cây cỏ Việt Nam dùng để chữa bệnh và dày công gây dựng sự nghiệp y học mang tính dân tộc đại chúng. Ông để lại cho hậu thế kho tàng tri thức vô giá, kết tinh giữa y học, đạo học, giữa trí tuệ và từ bi. Hai bộ sách “Nam dược thần hiệu”, “Hồng Nghĩa giác tư y thư” của ông biên soạn đến nay vẫn là kim chỉ nam cho hoạt động của nền y học dân tộc Việt Nam.
Nhờ tài y đức, ông được tuyển chọn vào đoàn sứ bộ sang nhà Minh (Trung Quốc) và được vua Minh phong là Đại y thiền sư. Sau đó, ông mất tại Giang Nam, Trung Quốc. Tưởng niệm ngày mất của ông đã trở thành nguồn gốc lễ hội truyền thống chùa Giám hằng năm.
Thượng tọa Thích Thanh Lương, trụ trì chùa Giám khẳng định: Cuộc đời và sự nghiệp của Đại danh y - Thiền sư Tuệ Tĩnh là sự kết hợp hài hòa giữa đạo và đời, giữa thiền và y, lấy từ bi làm gốc, lấy trí tuệ làm sự nghiệp, xứng đáng là bậc “Y tổ” của dân tộc Việt Nam. Trải qua bao biến thiên của thời gian, công đức và đạo nghiệp của Đại danh y vẫn còn sáng mãi trong lòng nhân dân, trong dòng chảy Phật giáo Việt Nam, góp phần vào sự nghiệp hộ quốc an dân, cứu đời độ thế.
Lễ hội chùa Giám diễn ra từ ngày 14 - 16/2 âm lịch hằng năm với nhiều nghi lễ truyền thống. Tại lễ hội cũng có nhiều trò chơi dân gian hấp dẫn thu hút sự tham gia của nhân dân và du khách.
Theo Ban tổ chức, lễ hội còn là dịp để quảng bá sâu rộng những giá trị tiêu biểu của di sản, đặc biệt là tư tưởng y học mang đậm tính nhân văn và bản sắc dân tộc của Thiền sư Tuệ Tĩnh trong quá trình triển khai hồ sơ đề nghị UNESCO tôn vinh Đại danh y - Thiền sư Tuệ Tĩnh là Danh nhân văn hóa thế giới vào thời gian tới. Từ đó, góp phần khẳng định tầm vóc của nền y học cổ truyền Việt Nam, quảng bá hình ảnh của di tích và lễ hội đến đông đảo nhân dân, du khách trong và ngoài nước.
