Một vệt máu loang trên mặt biển Caribe ban đầu khiến các nhà khoa học lo ngại về một vụ tấn công. Nhưng chỉ ít phút sau, giữa làn nước, một cái đầu nhỏ bất ngờ nhô lên. Đó không phải dấu hiệu của cái chết, mà là khoảnh khắc khởi đầu của sự sống.
Ngày 8/7/2023, nhà sinh học biển Shane Gero cùng nhóm nghiên cứu thuộc Dự án Giải mã Ngôn ngữ Cá voi (CETI) đã tận mắt chứng kiến và ghi lại một ca sinh nở cực hiếm của cá nhà táng trong tự nhiên. Sự kiện diễn ra trên vùng biển gần Dominica, khi họ đang theo dõi một nhóm cá cái quen thuộc.
“Ban đầu chúng tôi nghĩ có chuyện xấu xảy ra. Nhưng rồi cái đầu nhỏ xuất hiện, tiếp đến là chiếc đuôi mềm rủ xuống. Lúc đó chúng tôi hiểu rằng mình đang chứng kiến một điều rất đặc biệt”, ông Gero kể lại.
Không chỉ hiếm gặp, ca sinh này còn cho thấy rõ tính cộng đồng của cá nhà táng. Khi cá con vừa chào đời, các cá thể khác trong đàn nhanh chóng vây quanh. Chúng không đứng ngoài quan sát, mà trực tiếp tham gia hỗ trợ. Nhiều con dùng đầu và thân nâng cá con lên mặt nước, giúp nó hít những hơi thở đầu tiên trong đời.
Cảnh tượng đó kéo dài hàng giờ. Ngay cả khi cá con đã bắt đầu tự bơi, hành vi “đỡ nâng” vẫn tiếp diễn. Điều đáng chú ý là không phải tất cả cá thể tham gia đều có quan hệ huyết thống với cá mẹ. Một con non tên Ariel thậm chí là một trong những cá thể tích cực hỗ trợ nhất.
Phát hiện này bổ sung thêm bằng chứng về đời sống xã hội phức tạp của cá nhà táng. Theo ông Gero, đây là một ví dụ rõ ràng cho thấy sự hợp tác không chỉ giới hạn trong quan hệ gia đình.
“Trong một xã hội mang tính hợp tác, thành công đến từ việc cùng nhau hành động, chứ không phải nhấn mạnh sự khác biệt”, ông nhận xét.
Trước đó, nhóm nghiên cứu đã nhận thấy dấu hiệu bất thường. Thay vì phân tán trên diện rộng để kiếm ăn như thường lệ, cả đàn lại tụ lại gần mặt nước. Đây là tín hiệu hiếm gặp, cho thấy có điều gì đó đang diễn ra.
Cá mẹ, được nhóm đặt tên là Rounder, đã được theo dõi từ khi còn nhỏ. Cá mẹ này ít nhất 19 tuổi và từng sinh con vào năm 2017. Quá trình chuyển dạ bắt đầu vào khoảng 11h12 và kết thúc sau hơn 30 phút.
Nhờ duy trì quan sát thường xuyên, nhóm nghiên cứu đã kịp ghi lại toàn bộ diễn biến. Thiết bị bay không người lái đã có sẵn trên không, thiết bị ghi âm hoạt động liên tục. Nhờ đó, họ thu được cả hình ảnh lẫn dữ liệu âm thanh ngay từ những phút đầu.
Trong hơn 4 giờ, đàn cá phát ra hơn 31.000 tiếng lách cách - dạng âm thanh đặc trưng dùng để giao tiếp và định vị. Các chuỗi âm thanh trong lúc sinh dài hơn bình thường, sau đó ngắn lại khi cá con ra đời. Điều này cho thấy âm thanh có thể đóng vai trò quan trọng trong việc điều phối hành vi và gắn kết xã hội.
Một chi tiết khác cũng thu hút sự chú ý của các nhà khoa học là sự xuất hiện của một con đực non tên Allan. Thông thường, cá đực non tách khỏi nhóm cái từ sớm. Tuy nhiên, cá thể này vẫn xuất hiện gần khu vực sinh nở, dù không tham gia hỗ trợ và gần như bị phớt lờ.
Sự hiện diện của Allan gợi mở thêm về cấu trúc xã hội linh hoạt của loài này, nơi ranh giới giữa các nhóm không hoàn toàn cứng nhắc.
Theo các nhà khoa học, việc quan sát bộ cá voi sinh con ngoài tự nhiên là cực kỳ hiếm. Cá heo cũng từng được ghi nhận hành vi này nhưng tỷ lệ rất thấp. Với cá nhà táng, những ghi chép chi tiết như vậy gần như chưa từng có.
“Đây là một trong những lần đầu tiên chúng ta có thể theo dõi đầy đủ quá trình sinh nở của cá nhà táng ngoài đại dương”, một chuyên gia nhận định. “Đó là giai đoạn sống mà trước đây chúng ta gần như không thể tiếp cận”.
Những dữ liệu thu được không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hành vi sinh sản, mà còn mở ra hướng nghiên cứu về giao tiếp và tổ chức xã hội của loài động vật biển lớn này.
Dù vậy, cơ hội quan sát như vậy rất khó lặp lại. Các cuộc gặp gỡ ngoài đại dương không thể lên kế hoạch trước. Nhóm nghiên cứu chưa biết khi nào sẽ lại bắt gặp Rounder và cá con của nó.
Mỗi lần quan sát vì thế đều mang giá trị đặc biệt. Không chỉ với khoa học, mà còn với cách con người nhìn nhận thế giới tự nhiên.
“Chúng tôi cảm thấy may mắn khi có mặt ở đó”, một thành viên nhóm chia sẻ. “Những khoảnh khắc như vậy nhắc chúng ta rằng vẫn còn rất nhiều điều chưa biết về đại dương, và mỗi phát hiện đều đáng trân trọng”.
