Hình ảnh làng gốm Bàu Trúc (Khánh Hòa) gắn liền với những sản phẩm thủ công tinh xảo, mang đậm dấu ấn văn hóa đặc sắc của người Chăm.
Độc đáo gốm người xoay
Ông Nái Đôm, nghệ nhân làng gốm Bàu Trúc cho biết: Nét độc đáo của làng nghề chính là công đoạn làm gốm của các nghệ nhân. Dù đã có nhiều công cụ hiện đại áp dụng vào ngành gốm, nhưng bà con tại làng Bàu Trúc vẫn duy trì phương thức làm thủ công. Thay vì dùng những chiếc bàn xoay khi nặn những chiếc bình, chiếc lọ, nghệ nhân nơi đây lại dùng bàn chân để xoay quanh một chiếc bàn cố định, dùng tay nặn, nắn, miết để biến một cục đất trở thành một sản phẩm theo ý mình.
Điểm đặc biệt nữa trong kỹ thuật làm gốm Bàu Trúc nằm ở việc chế tác. Những người phụ nữ “làm bằng tay, xoay bằng mông”. Người thợ đi giật lùi, tay trong thì ép, tay ngoài thì xoa, khéo léo thổi hồn cho từng khối đất thô trở thành những tác phẩm nghệ thuật độc đáo.
Đất sét được tạo dáng hình quả bí đặt lên bàn kê; người thợ vừa đi giật lùi xung quanh bàn kê, vừa dùng tay tạo hình sản phẩm ban đầu cho khối đất sét. Người thợ dùng từng lọn đất sét khác ráp nối với phần gốm cơ bản ban đầu để nâng thân gốm cao dần lên, sau đó bắt đầu tạo kiểu gốm theo ý tưởng của mình. Công đoạn này người thợ dùng vải cuộn xếp thành 2 - 3 lớp để thấm nước chà láng thân gốm. Sau khi chà láng thân gốm thì bắt đầu công đoạn tạo hình cho miệng gốm được uốn lượn theo nét đặc trưng riêng của gốm Bàu Trúc.
Đường vào làng nghề gốm Bàu Trúc.
Nhà sinh hoạt cộng đồng của đồng bào Chăm làng nghề gốm Bàu Trúc.
Cổng vào Hợp tác xã gốm Chăm Bàu Trúc.
Các nghệ nhân làng nghề gốm Bàu Trúc chăm chút tạo hình các sản phẩm gốm.
Tất cả các sản phẩm gốm Bàu Trúc đều được các nghệ nhân và người thợ làm thủ công.
Qua bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, những sản phẩm gốm là các bình, lọ hoa bằng gốm với nhiều dáng vẻ rất đẹp.
Hoa văn trên các sản phẩm gốm Bàu Trúc được trang trí tự do, đường nét ẩn hiện tinh tế.
Gốm Bàu Trúc được tạo tác từ đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Chăm, không có bàn xoay, không tráng men và được nung ngoài trời.
Du khách thăm quan phòng trưng bày sản phẩm gốm tại HTX gốm Bàu Trúc.
Sản phầm gốm Bàu Trúc phần lớn là các loại bình, lọ hoa với nhiều kiểu dáng, mẫu mã đẹp và độc đáo.
Hoa văn trên các sản phẩm gốm Bàu Trúc được trang trí tự do, đường nét ẩn hiện tinh tế, chủ yếu có hình răng cưa, vỏ sò, sông nước, hoa lá thực vật. Ngoài các hoa văn trên gốm, còn sử dụng cả dấu bàn tay, móng tay, dùng màu thực vật, kỹ thuật hun khói làm màu áo để gốm có màu sắc phong phú vừa mộc mạc, gần gũi, nhẹ nhàng lại phảng phất nét cổ truyền, huyền bí mang đậm sắc thái văn hóa của đồng bào Chăm độc đáo, quyến rũ và rất đặc sắc.
Theo anh Thuận, Giám đốc Hợp tác xã gốm Bàu Trúc, ngày nay làng gốm Bàu Trúc không chỉ sản xuất đồ gốm gia dụng mà còn mở rộng sang các dòng gốm mỹ nghệ như tượng Apsara, tháp Chăm, bình hoa, đồ phong thủy… Không chỉ được ưa chuộng trong nước, gốm Bàu Trúc còn xuất khẩu sang nhiều thị trường quốc tế như Nga, Mỹ, Ý, Nhật Bản. Điều này góp phần khẳng định giá trị văn hóa của làng nghề ở Khánh Hòa trên bản đồ thế giới.
Ngày nay, nhiều nam giới cũng đã tham gia sản xuất để đáp ứng nhu cầu thị trường, nhưng tinh thần gìn giữ nghề truyền thống vẫn được duy trì. Các nghệ nhân ở làng nghề gốm Bàu Trúc hiện tạo ra 3 dòng sản phẩm chính gồm gốm gia dụng, gốm tâm linh và gốm mỹ nghệ. Nhờ hoạt động du lịch trải nghiệm ngày càng phát triển, các sản phẩm gốm nơi đây được quảng bá rộng rãi. Điều này góp phần nâng cao thu nhập và khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của người Chăm.
Ông tổ nghề gồm trong đời sống cộng đồng Chăm
Theo các nghệ nhân cao niên ở làng gốm Bàu Trúc, tổ nghề của làng gốm Bàu Trúc là Po Klaong Can, một vị nam thần. Theo truyền thuyết, Po Klaong Can thuở thiếu thời là bạn mục đồng với vua Po Klaong Garai (1151 - 1205). Khi Po Klaong Garai trở thành vua, có ngỏ ý mời Po Klaong Can làm quan nhưng ngài từ chối cáo lui về quê ẩn giật. Về sau, đất nước có biến, ngài đưa dân làng Bàu Trúc về định cư ở “làng cũ” (Palei Hamu Craok) lấy đất sét và dạy dân làm gốm. Từ đó, dân làng tự nhận Po Klaong Can là tổ nghề, xây hẳn một đền thờ để thờ ngài. Hàng năm, dân làng Bàu Trúc thường tổ chức cúng Tổ nghề 3 lần (vào tháng 1, tháng 4 và tháng 7 lịch Chăm) với các nghi thức như rước y trang, tắm tượng, mặc trang phục cho tượng thần, dâng lễ vật, đại lễ, trình diễn làm gốm và nghệ thuật ca múa nhạc dân gian đặc sắc để trình nghề và nhớ ơn tổ nghề.
Nghệ nhân làng gốm Bàu Trúc đang chăm chút tỉa những chi tiết nghệ thuật đặc sắc trên bình gốm.
Qua bàn tay khéo léo của những người thợ, những tác phẩm đang dần hình thành mang dáng vẻ nghệ thuật đặc sắc.
Nghệ nhân Nái Đôm đang hoàn thiện tác phẩm.
Du khách nước ngoài trải nghiệm thử làm sản phẩm gốm Bàu Trúc.
Sản phẩm gốm truyền thống chủ yếu là vật dụng phục vụ đời sống sinh hoạt hàng ngày, đồ dùng trong hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo, như nồi, niêu, chum, phù điêu, đèn gốm và những sản phẩm gốm mỹ nghệ dùng để trang trí như các loại tượng, tháp Chăm và chậu hoa, lọ hoa...
Du khách thăm quan các sản phẩm làng nghề làm gốm Bàu Trúc.
Những sản phẩm gốm đặc sắc đậm chất nghệ thuật đang chờ xuất xưởng.
Những sản phẩm gốm Bàu Trúc qua lăng kính của những người thợ đã phản ánh đời sống thường nhật, dấu ấn văn hóa và gửi gắm những khát vọng tươi đẹp của cộng đồng dân cư.
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào năm 2022.
Tồn tại từ khoảng cuối thế kỷ 12 đến nay, Bàu Trúc được xem là một trong số rất ít những làng gốm cổ ở Đông Nam Á còn lưu giữ kỹ thuật làm gốm thô sơ của người Sa Huỳnh cách đây khoảng 3.000 năm. Ngoài nghệ thuật làm gốm bằng tay với nhiều bí quyết và tri thức dân gian độc đáo, Bàu Trúc vẫn còn lưu giữ làng nghề cổ truyền theo chế độ mẫu hệ với nhiều nghi lễ, hội hè và nghệ thuật ca múa nhạc dân gian đặc sắc diễn ra hàng năm.
Vì thế làng gốm Bàu Trúc trở thành điểm nhấn du lịch làng nghề của tỉnh Khánh Hòa, thu hút nhiều du khách đến tham quan, trải nghiệm. Nơi đây, không chỉ trình diễn gốm mà còn gắn gốm với nghệ thuật ca múa nhạc và ẩm thực truyền thống phục vụ nhiều đoàn khách tham quan trong nước và quốc tế.
Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là sự khẳng định bản sắc văn hóa độc đáo của Việt Nam trong kho tàng di sản văn hóa thế giới, đồng thời tạo hiệu ứng tích cực, góp phần nâng cao nhận thức của công chúng và chính quyền địa phương trong việc tổ chức các hoạt động nhằm bảo tồn, phát huy và tạo sức sống mới cho di sản. Từ đó cũng truyền cảm hứng để giới trẻ gắn bó, tiếp nối nghề làm gốm của cha ông.
Đặc biệt, sau khi nghệ thuật làm gốm Chăm được UNESCO ghi danh đã thu hút khách du lịch đến với làng gốm nhiều hơn, giúp cộng đồng cư dân có thêm nguồn lực, củng cố niềm tự hào và nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của chính họ.