Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội từ nhu cầu tiêu dùng toàn cầu và các hiệp định thương mại tự do, ngành thủy sản đang đối mặt với nhiều sức ép về nguyên liệu, lao động, chi phí sản xuất và các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe...
Tín hiệu tích cực
Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, trong 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản ước đạt khoảng 3,7 tỷ USD, tăng gần 15% so với cùng kỳ năm trước. Riêng quý I/2026, kim ngạch đạt 2,64 tỷ USD, tăng 14,4%, cho thấy khả năng thích ứng của cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều biến động.
Dây chuyền chế biến tôm phục vụ xuất khẩu, ở nhà máy của Tập đoàn Thuỷ sản Minh Phú, phường Lý Văn Lâm, tỉnh Cà Mau. Ảnh: Vũ Sinh/TTXVN
Tôm tiếp tục là ngành hàng chủ lực với hơn 1 tỷ USD, chiếm hơn 40% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Cá tra đạt gần 514 triệu USD, tăng 16,8%; nhiều nhóm hàng như mực, bạch tuộc, nhuyễn thể có vỏ, cua ghẹ cũng ghi nhận tăng trưởng khả quan. Đáng chú ý, các sản phẩm giá trị cao như tôm hùm, cá rô phi, điệp và hàu tăng trưởng mạnh, mở ra dư địa lớn cho phân khúc thủy sản cao cấp.
Về thị trường, Trung Quốc và Hong Kong tiếp tục là động lực tăng trưởng lớn nhất với kim ngạch hơn 744 triệu USD, tăng 49%, đặc biệt nổi bật ở các nhóm hàng tươi sống và cao cấp như tôm hùm, cua sống và một số sản phẩm cá biển. Nhật Bản duy trì vai trò là thị trường ổn định, trong khi ASEAN và khối CPTPP tiếp tục mở ra cơ hội nhờ lợi thế thuế quan và nhu cầu tiêu dùng phù hợp. Ngược lại, xuất khẩu sang Mỹ giảm 7,4% và EU chỉ tăng nhẹ do tác động từ chính sách thương mại, tâm lý tiêu dùng thận trọng và áp lực cạnh tranh ngày càng lớn.
Theo ông Nguyễn Hoài Nam, ngành thủy sản vẫn có cơ hội đạt mục tiêu tăng trưởng 8–10% trong năm 2026, với kim ngạch trên 12 tỷ USD nếu nhận được sự hỗ trợ kịp thời trong cải cách thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ và tháo gỡ rào cản thương mại quốc tế.
Đánh giá về triển vọng ngành thủy sản năm 2026, bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP cho rằng, năm 2026 vẫn có những cơ hội cho thủy sản Việt Nam, nhưng đó là những cơ hội có điều kiện. Nhu cầu thủy sản toàn cầu vẫn tồn tại, đặc biệt tại các thị trường có mức phụ thuộc nhập khẩu cao như Mỹ, EU, Nhật Bản và Trung Quốc.
Cơ hội còn đến từ quá trình tái cơ cấu tiêu dùng toàn cầu, khi người mua ngày càng quan tâm hơn tới các sản phẩm chế biến, tiện lợi, có giá trị sử dụng cao và nguồn gốc rõ ràng. Các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA, UKVFTA tiếp tục tạo dư địa để doanh nghiệp Việt Nam gia tăng lợi thế cạnh tranh nếu tận dụng tốt quy tắc xuất xứ, ưu đãi thuế và yêu cầu thị trường.
Ngoài ra, sự thiếu hụt nguồn cung ở một số khu vực, đặc biệt đối với các loài cá thịt trắng, nhuyễn thể và một số dòng thủy sản chất lượng cao, cũng đang tạo thêm không gian cho hàng thủy sản Việt Nam mở rộng thị phần.
Doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ khó khăn về thể chế và nguồn lực
Bên cạnh cơ hội tăng trưởng, ngành thủy sản hiện vẫn đối mặt với nhiều khó khăn như thiếu nguyên liệu, thiếu lao động, giá thành sản xuất cao, dịch bệnh và các quy định quốc tế ngày càng khắt khe liên quan đến truy xuất nguồn gốc, chống khai thác IUU hay phòng vệ thương mại.
Trước những thách thức trên, VASEP kiến nghị Chính phủ và các bộ, ngành tập trung tháo gỡ các vướng mắc liên quan đến thủ tục hành chính, cấp giấy tờ cho hàng xuất khẩu và sửa đổi một số quy định liên quan đến xuất khẩu hải sản khai thác sang EU và Mỹ.
Hiệp hội đề xuất sớm sửa đổi Thông tư 81/2025 và Thông tư 74/2025, nhằm đơn giản hóa thủ tục cấp giấy chứng nhận, số hóa quy trình và thống nhất cách thực hiện tại các địa phương. Đồng thời, VASEP kiến nghị hỗ trợ khơi thông nguồn nguyên liệu từ nghề cá quy mô nhỏ, bảo đảm phù hợp với yêu cầu truy xuất nguồn gốc và chống khai thác bất hợp pháp; rà soát, điều chỉnh quy định phân vùng khai thác phù hợp với thực tiễn nghề cá và yêu cầu chống IUU, đặc biệt với nhóm tàu có chiều dài trên 15 m, nhưng công suất nhỏ, khả năng vươn khơi hạn chế.
Về lao động, VASEP đề nghị ưu tiên phát triển và giữ ổn định nguồn nhân lực cho doanh nghiệp chế biến thủy sản trong nước; hạn chế tình trạng thiếu hụt lao động ảnh hưởng đến công suất nhà máy, tiến độ giao hàng và khả năng mở rộng sản xuất.
Trong phát triển nguồn nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu, VASEP đề xuất xây dựng chương trình tổng thể về ổn định và phát triển nguồn nguyên liệu thủy sản, bao gồm cả nuôi trồng, khai thác trong nước và nhập khẩu nguyên liệu. Đối với nuôi trồng, hiệp hội kiến nghị tập trung vào chất lượng con giống, kiểm soát dịch bệnh và giảm giá thành sản xuất.
Với khai thác biển, VASEP đề nghị tiếp tục đầu tư hạ tầng cảng cá, khu neo đậu, hệ thống giám sát tàu cá, nhật ký điện tử và cơ sở dữ liệu sản lượng, nguồn gốc khai thác nhằm vừa chống IUU vừa bảo đảm nguồn nguyên liệu hợp pháp cho chế biến xuất khẩu.
Ngoài ra, hiệp hội cũng kiến nghị sửa đổi Luật An toàn thực phẩm theo hướng quản lý rủi ro, bổ sung quy định về ngưỡng phát hiện tối thiểu của thiết bị kiểm nghiệm và cho phép chuyển đổi mục đích sử dụng giữa hàng nhập khẩu phục vụ sản xuất xuất khẩu và tiêu thụ nội địa.
Riêng về tín dụng và xúc tiến thương mại, VASEP đề nghị tiếp tục duy trì gói tín dụng ưu đãi cho nông lâm thủy sản; tăng cường ngoại giao kinh tế và xúc tiến thương mại tại các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN, Trung Đông, Anh và Australia.
Đặc biệt, hiệp hội đề nghị các bộ, ngành tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp trong các vụ việc phòng vệ thương mại, chống bán phá giá, chống trợ cấp và các cáo buộc liên quan lao động cưỡng bức tại thị trường Hoa Kỳ và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn mới về truy xuất nguồn gốc, môi trường và phát triển bền vững.