Thí điểm thử nghiệm có kiểm soát kinh tế không gian tầm thấp

Để không bỏ lỡ cơ hội

Cuối tháng 6/2026, UBND tỉnh Điện Biên phê duyệt Đề án thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) phát triển kinh tế không gian tầm thấp. Đây là kết quả gần 6 tháng phối hợp giữa tỉnh Điện Biên, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Quốc phòng cùng các doanh nghiệp.

Theo đề án, khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm sẽ được triển khai, nhằm kiểm chứng từ 3 đến 5 mô hình ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV), hướng tới mục tiêu giảm 20-30% thời gian hoặc chi phí so với phương thức truyền thống.

Ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, kinh tế không gian tầm thấp đang nổi lên như một lĩnh vực có khả năng tạo ra dư địa tăng trưởng mới, góp phần hình thành những ngành kinh tế có năng suất và giá trị gia tăng cao.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số trong giai đoạn 2026-2030, việc chủ động mở ra những không gian phát triển mới, hình thành các ngành kinh tế mới được xác định là yêu cầu quan trọng.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, đối với một lĩnh vực mới, nếu chờ đến khi hệ thống pháp luật hoàn thiện đầy đủ mới triển khai thì có thể bỏ lỡ cơ hội phát triển. Ngược lại, nếu triển khai đại trà khi chưa đánh giá đầy đủ các nguy cơ, rủi ro sẽ khó bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay và lợi ích xã hội.

Vì vậy, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được lựa chọn như một giải pháp dung hòa giữa đổi mới sáng tạo và quản lý nhà nước. Sandbox cho phép thử nghiệm trong phạm vi, thời gian và điều kiện xác định; qua đó vừa tạo không gian cho đổi mới, vừa kiểm soát rủi ro và tạo dữ liệu thực tiễn để từng bước hoàn thiện chính sách.

Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương đánh giá, sandbox tại Điện Biên là minh chứng cho thấy quy định pháp luật về thử nghiệm các mô hình mới đã có, ngay cả với lĩnh vực phức tạp như UAV. Cơ chế đã đầy đủ, vấn đề còn lại là việc triển khai.

Điện Biên được xác định là địa phương đầu tiên triển khai sandbox về kinh tế không gian tầm thấp. Theo ông Nguyễn Văn Thuật, việc lựa chọn Điện Biên không phải ngẫu nhiên.

Đây là tỉnh miền núi có địa hình chia cắt, nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa còn khó khăn trong tiếp cận dịch vụ y tế, vận chuyển hàng hóa và cung ứng vật tư sản xuất. Địa hình cũng khiến chi phí logistics tại địa phương ở mức cao.

Bên cạnh đó, Điện Biên có đường biên giới tiếp giáp với Lào và Trung Quốc, diện tích rừng lớn, thường xuyên phát sinh nhu cầu giám sát tài nguyên, phòng cháy, chữa cháy rừng, cứu hộ, cứu nạn và ứng phó thiên tai.

“Đó đều là những bài toán mà công nghệ không gian tầm thấp có thể tạo sự khác biệt rõ rệt so với phương thức quản lý truyền thống”, ông Thuật chia sẻ.

Trong quá trình xây dựng đề án, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phối hợp với Bộ Quốc phòng, UBND tỉnh Điện Biên và các doanh nghiệp tổ chức khảo sát thực địa, đánh giá địa hình, nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời phân tích các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay và những rủi ro có thể phát sinh.

Trên cơ sở đó, các khu vực thử nghiệm, hành lang bay, lĩnh vực ứng dụng và cơ chế phối hợp liên ngành được xác định theo nguyên tắc vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát chặt chẽ rủi ro.

Đề án thử nghiệm có kiểm soát phát triển kinh tế không gian tầm thấp tại Điện Biên tập trung vào 3 nhóm ứng dụng chính. Thứ nhất là nông nghiệp thông minh, trong đó UAV được sử dụng để gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật, giám sát mùa vụ và vận chuyển vật tư nông nghiệp. Thứ hai là logistics tầm thấp, phục vụ vận chuyển thuốc, vật tư y tế, bưu phẩm và hàng hóa thiết yếu đến các khu vực vùng sâu, vùng xa. Thứ ba là quản lý tài nguyên, bảo vệ rừng và hỗ trợ các hoạt động giám sát, cứu hộ, cứu nạn.

Quá trình thử nghiệm triển khai từ 3 đến 5 mô hình ứng dụng UAV, với khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm. Các hoạt động thử nghiệm hướng tới mục tiêu giảm 20-30% thời gian hoặc chi phí trong những hoạt động ứng dụng, đồng thời bảo đảm 100% hoạt động bay được giám sát.

Đề án cũng cho phép áp dụng cơ chế miễn trừ có kiểm soát trong phạm vi sandbox, tạo điều kiện để các doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là doanh nghiệp sản xuất UAV trong nước, nghiên cứu và hoàn thiện công nghệ trong điều kiện thực tế.

Doanh nghiệp có thể được miễn trừ hoặc áp dụng linh hoạt đối với một số điều kiện bay, đồng thời giảm 60 trong tổng số 69 yêu cầu thử nghiệm, đánh giá về tần số, tương thích điện từ, chống can nhiễu điện tử và một số yêu cầu đánh giá chất lượng khác.

Về phía doanh nghiệp, Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam (Vnpost) được giao chủ trì tổ chức, quản lý và điều phối hoạt động sandbox; Công ty FPT đảm nhiệm thiết kế, sản xuất UAV, phát triển hệ thống điều khiển và giám sát bay, cùng sự tham gia của các doanh nghiệp khác trong vận hành, sửa chữa và hỗ trợ kỹ thuật.

Tỉnh Điện Biên là tỉnh đầu tiên xây dựng cơ chế sandbox về công nghệ số. Kết quả thử nghiệm sẽ là cơ sở tham chiếu để hoàn thiện chính sách quốc gia về phát triển kinh tế không gian tầm thấp.

Từ thử nghiệm đến hoàn thiện chính sách

Không chỉ nhằm giải quyết những bài toán phát triển cụ thể của Điện Biên, mô hình sandbox còn được kỳ vọng tạo ra dữ liệu thực tiễn phục vụ xây dựng chính sách phát triển kinh tế không gian tầm thấp ở quy mô quốc gia.

Thông qua quá trình thử nghiệm, cơ quan quản lý có thể đánh giá hiệu quả ứng dụng, nhận diện rủi ro, hoàn thiện quy định pháp lý và xây dựng cơ chế quản lý phù hợp trước khi mở rộng triển khai.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, kinh tế không gian tầm thấp đang được nhiều quốc gia quan tâm. Trung Quốc xác định đây là ngành kinh tế chiến lược; Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều quốc gia châu Âu cũng đang thử nghiệm các mô hình dịch vụ mới dựa trên công nghệ bay tầm thấp.

Điểm chung trong cách tiếp cận của các quốc gia này không chỉ là phát triển phương tiện bay mà còn xây dựng hệ sinh thái công nghiệp và dịch vụ.

“UAV chỉ là phương tiện, còn giá trị kinh tế nằm ở hệ sinh thái công nghệ, dữ liệu và các dịch vụ đi kèm”, ông Thuật nói.

Đây cũng là cách tiếp cận của Bộ Khoa học và Công nghệ khi nghiên cứu phát triển kinh tế không gian tầm thấp tại Việt Nam.

Theo ông Thuật, nếu chậm chân, Việt Nam có thể chỉ trở thành thị trường ứng dụng công nghệ của các quốc gia khác. Ngược lại, nếu đi đúng hướng, Việt Nam có cơ hội hình thành một ngành kinh tế mới do chính doanh nghiệp Việt Nam làm chủ.

Đáng chú ý, đề án tại Điện Biên không chỉ hướng tới xây dựng mô hình quản lý thử nghiệm đối với kinh tế không gian tầm thấp mà còn từng bước hình thành mô hình tham chiếu phục vụ xây dựng chính sách trong tương lai.

Qua đó, mô hình góp phần chuyển đổi tư duy quản lý nhà nước từ quản lý dựa trên giả định sang quản lý dựa trên dữ liệu; từ chờ hoàn thiện thể chế rồi mới triển khai sang thử nghiệm có kiểm soát để vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa từng bước hoàn thiện thể chế.