Thuốc lá không phải hàng hóa thông thường
Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được đưa ra thảo luận tại kỳ họp Quốc hội; trong đó, việc tiếp tục duy trì hay bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá là một trong những vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm.
Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP của Chính phủ đặt ra yêu cầu cắt giảm, đơn giản hóa nhiều thủ tục thuộc lĩnh vực quản lý của Bộ Công Thương. Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP tiếp tục cho phép không thực hiện một số yêu cầu cấp giấy phép mua bán, bán thuốc lá trong giai đoạn từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027. Vì vậy, quá trình sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đứng trước yêu cầu xác định rõ phương thức quản lý sau giai đoạn chuyển tiếp.
Về vấn đề giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá, theo Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng), cần nhìn nhận vấn đề duy trì giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá từ hai góc độ: Yêu cầu kiểm soát một mặt hàng có tác hại đối với sức khỏe cộng đồng và yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh hợp pháp.
Theo đó, thuốc lá không phải là hàng hóa tiêu dùng thông thường. Vì vậy, việc Nhà nước kiểm soát chặt chẽ hoạt động sản xuất, phân phối và tiêu thụ thuốc lá là cần thiết; cần đánh giá cụ thể vai trò của giấy phép ở từng khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ; xác định giấy phép đó thực sự giúp kiểm soát được yếu tố nào mà các biện pháp quản lý khác không thể thay thế.
Theo các chuyên gia y tế, thuốc lá là sản phẩm gây nghiện, gây bệnh tật, tử vong và gánh nặng lớn cho sức khỏe, kinh tế, xã hội. Kiểm soát hoạt động kinh doanh thông qua cơ chế cấp phép không chỉ giúp quản lý các chủ thể và địa điểm kinh doanh, mà còn tạo cơ sở để kiểm soát mạng lưới phân phối, số lượng điểm bán và việc tuân thủ pháp luật.
Thông qua các điều kiện và nghĩa vụ gắn với giấy phép, cơ quan quản lý có thể giám sát việc thực hiện các quy định như: Không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi; không quảng cáo, khuyến mại, trưng bày thuốc lá trái quy định; không bán thuốc lá tại các địa điểm bị cấm và trong phạm vi 100 mét phía ngoài cổng cơ sở giáo dục, cơ sở y tế theo quy định pháp luật.
Theo định hướng của Công ước Khung WHO về Kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC), Điều 5 yêu cầu các quốc gia thành viên xây dựng và thực thi các biện pháp nhằm ngăn ngừa, giảm tiêu thụ thuốc lá và nghiện nicotine. Đặc biệt, Điều 15 đề cập việc áp dụng các biện pháp, bao gồm cấp giấy phép khi thích hợp, để kiểm soát hoạt động sản xuất và phân phối thuốc lá, nhằm ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp...
Bãi bỏ cấp phép có thể tăng nguy cơ tiếp cận thuốc lá ở trẻ em
Việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh và cơ chế cấp giấy phép mua bán thuốc lá để chuyển sang kinh doanh tự do có thể dẫn đến gia tăng số lượng điểm bán, khiến mạng lưới phân phối phân tán và khó kiểm soát hơn. Cơ quan quản lý sẽ khó xác định, theo dõi các cơ sở kinh doanh, gây trở ngại cho công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý các vi phạm như bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, quảng cáo, khuyến mại, trưng bày trái quy định hoặc kinh doanh tại địa điểm bị cấm.
Đặc biệt, khi không kiểm soát được mạng lưới và địa điểm bán lẻ, Nhà nước sẽ khó ngăn chặn tình trạng thuốc lá được bán tràn lan, kể cả tại những khu vực có nhiều trẻ em và thanh thiếu niên. Điều này có thể làm suy giảm hiệu quả thực thi các quy định bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên khỏi việc tiếp cận thuốc lá.
Việc nới lỏng kiểm soát kinh doanh cũng cần được xem xét trong bối cảnh Việt Nam đang tăng cường các giải pháp bảo vệ sức khỏe Nhân dân. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 yêu cầu “tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá”. Thông báo số 176-TB/VPTW cũng nhấn mạnh định hướng “nói không với rượu bia, thuốc lá, chất kích thích”. Do đó, bãi bỏ một công cụ quản lý quan trọng đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá sẽ không phù hợp với định hướng tăng cường kiểm soát yếu tố nguy cơ và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Về kinh nghiệm quốc tế, nhiều quốc gia áp dụng cơ chế cấp phép hoặc đăng ký bắt buộc đối với cơ sở kinh doanh thuốc lá, kết hợp với các biện pháp kiểm soát số lượng, vị trí và mật độ điểm bán nhằm hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm.
Đơn cử, tại bang Victoria (Australia), mọi cơ sở bán buôn và bán lẻ thuốc lá phải có giấy phép gắn với từng địa điểm kinh doanh cụ thể. Các cơ sở phải tuân thủ nghĩa vụ lưu giữ hồ sơ, báo cáo hoạt động, niêm yết giấy phép, tuân thủ quy định về bán hàng, trưng bày, quảng cáo và chịu nguy cơ bị đình chỉ hoặc thu hồi nếu vi phạm. Bên cạnh việc duy trì cấp phép, Australia còn tiếp tục áp dụng nhiều biện pháp nhằm giảm tính sẵn có của thuốc lá trên thị trường như giảm số lượng cửa hàng bán thuốc lá, giới hạn vị trí bán, cấm bán gần trường học, giảm số giấy phép bán lẻ và giới hạn thời gian bán hàng. Những chính sách này đều dựa trên tiền đề rằng hoạt động bán lẻ thuốc lá cần được quản lý chặt chẽ thay vì tự do hóa...
Những kinh nnghiệm quốc tế cho thấy, cấp phép là một công cụ để Nhà nước chủ động quản lý mạng lưới phân phối, thay vì để hoạt động bán lẻ thuốc lá phát triển tự do và khó kiểm soát.
Các chuyên gia cũng khuyến nghị, không thể coi thuốc lá là hàng hóa thông thường và tự do hóa hoạt động kinh doanh một sản phẩm gây nghiện, có hại cho sức khỏe. Duy trì cơ chế cấp phép là cần thiết để kiểm soát mạng lưới phân phối, bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên và bảo đảm hiệu quả thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.