Hạn chế thay đổi đơn vị hành chính cấp xã để hình thành xã mang tính hạt nhân
Về Đề án “Mô hình tự quản ở cộng đồng dân cư thôn, tổ dân phố phù hợp với việc sắp xếp thôn, tổ dân phố và yêu cầu trong tình hình mới”, Vụ trưởng Vụ Chính quyền địa phương Phan Trung Tuấn cho biết, Đề án không đề xuất một mô hình tổ chức mới mà tập trung đổi mới hình thức và cơ chế vận hành của thôn, tổ dân phố.
Đề án cụ thể hóa yêu cầu trong Chỉ thị 09-CT/TW của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới. Theo đó, mô hình được vận hành theo cơ chế “tự quản - tự chủ - tự giám sát”. Tự quản là cộng đồng chủ động lựa chọn và tổ chức công việc chung. Tự chủ là cộng đồng tự lựa chọn cách làm, huy động và quản lý nguồn lực hợp pháp trên cơ sở tự nguyện, công khai và bảo đảm theo quy định của pháp luật. Tự giám sát là nhân dân trực tiếp hoặc thông qua các chủ thể đại diện của mình để kiểm tra quá trình thực hiện và đánh giá kết quả.
Về Đề án mô hình đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân tiêu biểu, ông Tuấn nêu quan điểm nghiên cứu các quy định của pháp luật về tiêu chuẩn của đơn vị hành chính, phân loại đơn vị hành chính, phân loại đô thị, nông thôn mới, khu kinh tế đặc biệt và các cơ chế, chính sách đặc thù của đô thị, nông thôn để đề xuất tiêu chí xác định đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân. Theo đó, đặt trọng tâm vào vị trí, chức năng, hiện trạng và tiềm năng phát triển, khả năng dẫn dắt và lan tỏa phát triển của đơn vị hành chính cấp xã được xác định là hạt nhân đến các đơn vị hành chính cấp xã khác.
Điểm đáng chú ý là hạn chế tối đa việc thay đổi các đơn vị hành chính cấp xã, việc nhập, điều chỉnh địa giới hành chính để hình thành đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân; không đặt vấn đề khôi phục các đơn vị hành chính đô thị cấp huyện trước đây như thành phố, thị xã, đô thị thuộc cấp tỉnh.
Ý kiến tại cuộc họp đề nghị mô hình tự quản ở cộng đồng dân cư thôn, tổ dân phố cần tổ chức phù hợp với tình hình thực tiễn ở địa phương và loại đơn vị hành chính đô thị, nông thôn; đồng thời không làm phát sinh cấp hành chính, cấp quản lý trung gian, không làm gia tăng bộ máy và biên chế, mang lại hiệu quả thực chất cho cộng đồng dân cư.
Mô hình cấp xã mang tính hạt nhân tiêu biểu không phải là một loại đơn vị hành chính mới; phải xác định rõ nội dung, tiêu chí, cơ chế, chính sách giúp nâng cao năng lực, phát huy sức mạnh toàn diện và khả năng dẫn dắt lan tỏa của mô hình.
Lấy chất lượng cuộc sống và sự hài lòng của người dân làm trung tâm
Kết luận hai nội dung này, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá đây là hai đề án khó, phải triển khai xây dựng trong khoảng thời gian ngắn, Bộ Nội vụ đã nỗ lực thực hiện và đến nay đã cơ bản hoàn thiện.
Phó Thủ tướng đề nghị tiếp tục hoàn thiện Đề án mô hình tự quản ở cộng đồng dân cư thôn, tổ dân phố theo hướng thực chất, rõ mô hình, dễ hiểu, dễ làm, dễ triển khai, có tính hành động, trên cơ sở bám sát các căn cứ chính trị, pháp lý đã có. Trước hết, Đề án phải quán triệt tinh thần Đại hội XIV của Đảng và Chỉ thị số 09 của Bộ Chính trị; đồng thời bám sát nội dung sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở và Nghị định 185/2026/NĐ-CP.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh, cốt lõi của mô hình là người dân tự quản, cộng đồng tự quản. Nhà nước không làm thay người dân, cộng đồng; Nhà nước tạo điều kiện về pháp lý, hướng dẫn, hỗ trợ và cùng thực hiện những việc cần sự phối hợp. Phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” phải được xác định vừa là nguyên tắc, vừa là triết lý xuyên suốt của Đề án.
Mô hình phải lấy cộng đồng dân cư, chất lượng cuộc sống và sự hài lòng của người dân làm trung tâm, khơi dậy trách nhiệm, sự tự nguyện, sức sáng tạo; củng cố đoàn kết, đồng thuận, niềm tin và năng lực tự giải quyết các vấn đề của gia đình, cộng đồng.
“Tự quản phải gắn hữu cơ với thúc đẩy quản trị địa phương, quản trị xã hội”, nhấn mạnh điều này, Phó Thủ tướng lưu ý xác định rõ việc nào chính quyền làm, việc nào cộng đồng làm, việc nào Nhà nước và cộng đồng cùng làm, tránh chồng chéo, không phát sinh bộ máy và thủ tục.
Phó Thủ tướng yêu cầu thiết kế mô hình theo hướng mở, linh hoạt, không áp đặt một khuôn mẫu cho mọi địa bàn. Cần phát huy các liên kết ngang và dọc trong cộng đồng, trên cơ sở văn hóa, lịch sử, truyền thống và tính cố kết tự nhiên của từng cộng đồng.
Một yêu cầu mới cần làm rõ là quản trị trên dữ liệu và chuyển đổi số thực chất, coi đây là lợi thế để tăng cường kết nối, gắn kết các chủ thể trong cộng đồng. Đề án cần định vị, giải nghĩa rõ mô hình cộng đồng dân cư tự quản, xác định thôn, tổ dân phố là không gian, nhân dân là chủ thể; đồng thời đa dạng hóa phương thức vận hành thông qua hội nghị cộng đồng, nhóm liên gia, nhóm liên kết và các thiết chế hiện có, không xây dựng thêm thiết chế mới.
Bộ Nội vụ khẩn trương hoàn thiện Đề án, chậm nhất ngày 20/9 trình Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ cho ý kiến, tiếp thu, hoàn thiện để kịp trình Ban Bí thư ngày 29/9.
Đối với Đề án mô hình đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân tiêu biểu gắn với mục tiêu xây dựng cấp xã thực sự trở thành trung tâm vận hành của cấp cơ sở, Phó Thủ tướng yêu cầu hoàn thiện Đề án theo hướng kế thừa, thực chất, rõ mô hình, tiêu chí và không làm phát sinh một loại đơn vị hành chính cấp xã mới.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh, đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân phải được đặt trong cấu trúc tổng thể các đơn vị hành chính cấp xã hiện hữu. Cốt lõi là phải có dư địa phát triển, hạ tầng và dịch vụ công, năng lực quản trị vượt trội, khả năng bố trí nguồn lực, trở thành trung tâm quản trị, cung ứng dịch vụ và tạo sức lan tỏa, hỗ trợ các đơn vị cấp xã trong khu vực và của tỉnh. Đặc biệt, cần làm rõ khái niệm, định vị chính xác “đơn vị hành chính cấp xã mang tính hạt nhân tiêu biểu”, đồng thời bảo đảm tính kế thừa, tránh tạo cảm giác đây là một loại đơn vị hành chính mới.
Bộ tiêu chí cần tập trung vào vị trí, chức năng và tiềm năng phát triển; dân số, diện tích tự nhiên; trình độ phát triển kinh tế - xã hội, hạ tầng; năng lực quản trị, chuyển đổi số; khả năng thực hiện vai trò hạt nhân và sức lan tỏa.
Phó Thủ tướng lưu ý không đặt nặng việc xây dựng cơ chế, chính sách riêng, nhất là những nội dung có thể dẫn đến phát sinh biên chế, bộ máy. Thay vào đó, cần tăng cường phân cấp, phân quyền, tự chủ, tự chịu trách nhiệm và nâng cao năng lực quản trị, chuyển đổi số.
Giữ ổn định khung tổ chức, tăng cường phân cấp, phân quyền
Liên quan đến định hướng “Nghiên cứu xây dựng khung tổ chức các cơ quan, đơn vị trong hệ thống hành chính nhà nước từ Trung ương đến địa phương”, Vụ trưởng Vụ Tổ chức – Biên chế Vũ Hải Nam cho biết, Bộ Nội vụ đề xuất giữ nguyên khung tổ chức bộ máy hành chính của các bộ, cơ quan ngang bộ như hiện nay gồm 6 tổ chức hành chính tham mưu về công tác quản trị nội bộ; các vụ, cục tham mưu, thực thi quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực.
Đối với đô thị đặc biệt (Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh), giao quyền chủ động cho địa phương quyết định thành lập, quy định tên gọi, chức năng của các cơ quan chuyên môn thuộc thành phố, bảo đảm không quá 15 cơ quan chuyên môn.
Đối với các địa phương trong vùng đô thị đặc biệt, căn cứ định hướng phát triển liên kết vùng được lựa chọn thành lập một số cơ quan chuyên môn đặc thù theo ngành, lĩnh vực, bảo đảm không quá 14 cơ quan chuyên môn.
Các thành phố được giao quyền lựa chọn thành lập một số cơ quan chuyên môn đặc thù phù hợp với chiến lược phát triển, bảo đảm không quá 14 cơ quan.
Các tỉnh còn lại tổ chức thống nhất 12 cơ quan chuyên môn. Trường hợp đáp ứng các tiêu chí thành lập cơ quan chuyên môn đặc thù theo quy định của Chính phủ thì được thành lập một số cơ quan chuyên môn đặc thù, bảo đảm không quá 14 cơ quan.
Xã, phường, đặc khu được công nhận là khu kinh tế đặc biệt thực hiện theo quy định của Luật Phát triển đô thị và nghị định riêng của Chính phủ. Xã, phường loại 1 được thành lập không quá 5 phòng chuyên môn và Trung tâm Phục vụ hành chính công. Xã, phường loại 2, loại 3 trên cơ sở khung tổ chức bộ máy theo quy định của Chính phủ, địa phương sẽ quyết định việc tách các phòng, bảo đảm không làm tăng tổng số bình quân chung của cả tỉnh.
Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh khung bộ máy phải bảo đảm các nguyên tắc kế thừa, ổn định và đổi mới, phân cấp, phân quyền, phát huy vai trò địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm; nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả gắn với tinh gọn bộ máy, đồng thời bảo đảm phù hợp đặc thù từng loại hình đơn vị hành chính.
Đối với bộ, cơ quan ngang bộ và cấp tỉnh, cơ bản giữ ổn định khung tổ chức hiện nay. Tuy nhiên, cần tiếp tục rà soát những điểm giao thoa, phân mảnh chức năng sau sắp xếp, nhất là trong lĩnh vực an sinh xã hội, để từng bước xử lý trên cơ sở thực tiễn.
Phó Thủ tướng cũng thống nhất với việc duy trì khung tổ chức bộ máy của đơn vị hành chính cấp tỉnh như đề xuất của Bộ Nội vụ. Còn đối với cấp xã, phân cấp cho địa phương quyết định số lượng phòng nhưng đưa ra khung tối đa, tối thiểu. Bộ Nội vụ khẩn trương đánh giá tác động, so sánh phương án mới với tổ chức hiện nay và trước thời điểm sắp xếp, làm rõ tăng, giảm hay giữ ổn định.
