Không gian phát triển mới cho nền kinh tế Việt Nam

Từ quản lý hoạt động bay đến quản trị một không gian phát triển mới

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, một trong những điểm đáng chú ý của Kết luận số 99-KL/TW là sự chuyển đổi căn bản trong cách tiếp cận đối với không gian tầm thấp. Không gian tầm thấp không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ quản lý hoạt động bay, mà được xác định là “tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới của đất nước, không gian chủ quyền đặc biệt”, gắn với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền không phận, chủ quyền dữ liệu, an ninh mạng và các mục tiêu trọng yếu. Đây là bước chuyển quan trọng: từ quản lý phương tiện và hoạt động bay sang khai thác, quản trị và bảo vệ một không gian phát triển mới.

Với cách tiếp cận đó, kinh tế không gian tầm thấp không đồng nghĩa với phương tiện bay không người lái (UAV). UAV chỉ là một trong những phương tiện công nghệ để khai thác không gian này.

Khi phương tiện bay không người lái được kết hợp với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, cảm biến, viễn thông, công nghệ định vị, tự động hóa và các nền tảng số, một hệ sinh thái kinh tế mới có thể hình thành, từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo phương tiện đến hạ tầng, dữ liệu, vận hành, dịch vụ và các ứng dụng chuyên ngành. Bởi vậy, giá trị cuối cùng không nằm ở số lượng UAV hoạt động trên bầu trời, mà ở năng suất được nâng lên, chi phí được cắt giảm, dịch vụ được cải thiện, thị trường mới được hình thành và giá trị mới được tạo ra cho nền kinh tế và người dân.

Hướng tới đóng góp khoảng 1,5% GDP vào năm 2045

Kết luận đặt ra những mục tiêu cụ thể cho quá trình hình thành và phát triển kinh tế không gian tầm thấp.

Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đưa vào vận hành 3 khu thử nghiệm bay cấp quốc gia, đại diện cho các vùng địa hình khác nhau và tối thiểu 1 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia về phương tiện bay không người lái (UAV).

Đến năm 2045, kinh tế không gian tầm thấp trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật quan trọng, một trong những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, có năng lực cạnh tranh cao trong khu vực, đóng góp khoảng 1,5% GDP quốc gia. Phấn đấu tỉ lệ nội địa hóa các dòng UAV chủ lực phục vụ sản xuất đạt trên 30 - 40% vào năm 2030 và đạt trên 85% vào năm 2045.

Bộ Khoa học và Công nghệ đánh giá, những mục tiêu này cho thấy phát triển kinh tế không gian tầm thấp không dừng ở mở rộng thị trường ứng dụng, mà hướng tới làm chủ công nghệ, phát triển năng lực công nghiệp và từng bước hình thành chuỗi cung ứng trong nước; qua đó nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ, hạ tầng và dữ liệu chiến lược.

Không chỉ tạo công nghệ mới, phải hình thành được thị trường mới

Một điểm quan trọng khác của Kết luận là xác định rõ vai trò của Nhà nước trong giai đoạn hình thành thị trường.

Nhà nước giữ vai trò định hướng, dẫn dắt thị trường ban đầu thông qua cơ chế đặt hàng, thí điểm, ứng dụng trong khu vực công; đồng thời khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học trong nghiên cứu, phát triển, sản xuất và thương mại hóa UAV.

Theo đó, Nhà nước tập trung kiến tạo khuôn khổ pháp lý và quản trị, tiêu chuẩn, quy chuẩn, hạ tầng thiết yếu và thị trường ban đầu; doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong nghiên cứu, phát triển, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ.

Không gian tầm thấp được định hướng khai thác đa mục tiêu, ưu tiên các lĩnh vực thiết thực như logistics, nông nghiệp, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, giám sát hạ tầng, phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, cấp cứu y tế và đô thị thông minh. Điều đó có nghĩa, một chuyến bay không người lái chỉ thực sự tạo ra giá trị kinh tế khi giúp giảm chi phí logistics, nâng năng suất nông nghiệp, rút ngắn thời gian cấp cứu, phát hiện sớm nguy cơ thiên tai, nâng hiệu quả quản lý hạ tầng hoặc hình thành một sản phẩm, dịch vụ và thị trường mới. Công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ, doanh nghiệp và thị trường.

Mở không gian cho đổi mới sáng tạo nhưng phải quản trị được rủi ro

Đối với một lĩnh vực mới, nếu chờ đến khi mọi quy định hoàn toàn đầy đủ mới đưa công nghệ vào thực tiễn, có thể bỏ lỡ cơ hội phát triển. Tuy nhiên nếu mở quá nhanh mà thiếu cơ chế quản trị phù hợp, có thể phát sinh rủi ro đối với an toàn, quốc phòng, an ninh, dữ liệu và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.

Kết luận yêu cầu hoàn thiện mô hình quản trị quốc gia theo hướng thống nhất, hiện đại, dựa trên dữ liệu, nền tảng số và quản trị rủi ro; quản lý theo khu vực hoạt động, phân tầng độ cao, loại hình hoạt động và mức độ rủi ro; đồng thời quản lý xuyên suốt từ đăng ký, định danh, cấp phép, điều hành, giám sát đến kiểm tra, xử lý vi phạm. Đồng thời, Kết luận yêu cầu áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới; trong đó phải xác định rõ phạm vi, thời hạn, tiêu chí đánh giá, cơ chế giám sát và điều kiện kết thúc hoặc mở rộng.

Cách tiếp cận này thể hiện một nguyên tắc xuyên suốt: mở không gian cho đổi mới sáng tạo và phát triển, nhưng không đánh đổi chủ quyền, quốc phòng, an ninh và an toàn. Nói cách khác, sandbox (cơ chế thử nghiệm có kiểm soát) không phải là nới lỏng quản lý; đó là cơ chế cho phép thử nghiệm cái mới trong phạm vi, thời hạn và điều kiện được xác định rõ, để vừa kiểm chứng hiệu quả, vừa nhận diện và quản trị rủi ro trước khi xem xét mở rộng.

Kết luận cũng xác định rõ vai trò trực tiếp của các địa phương. Các Tỉnh ủy, Thành ủy được yêu cầu chỉ đạo lồng ghép các nội dung khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp vào quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương; chủ động lựa chọn, đề xuất và tổ chức triển khai các nhiệm vụ, giải pháp nhằm giải quyết các bài toán thực tiễn địa phương. Tuy nhiên, chủ động không có nghĩa là mỗi địa phương phải xây dựng một hệ sinh thái đầy đủ, một hệ thống quản lý riêng hay đầu tư đồng loạt vào phương tiện bay. Một tỉnh miền núi có thể ưu tiên logistics, y tế, nông nghiệp, phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn; địa phương có thế mạnh công nghiệp có thể tập trung vào logistics, giám sát hạ tầng, khu công nghiệp; các đô thị lớn có thể ưu tiên quản lý đô thị, giao thông và các dịch vụ mới.

Vì vậy, câu hỏi đầu tiên của địa phương không phải là “mua UAV nào?”, mà là “bài toán thực tiễn nào cần được giải quyết?”. Từ bài toán đó mới xác định công nghệ phù hợp, chủ thể sử dụng, mô hình cung cấp dịch vụ, nguồn lực đầu tư và hiệu quả kinh tế - xã hội cần đạt được.

Cách tiếp cận này giúp tránh đầu tư theo phong trào, dàn trải; hạn chế hình thành những hạ tầng và mô hình thiếu nhu cầu thực tế, không có khả năng vận hành bền vững hoặc không hình thành được thị trường. Địa phương đi trước không phải là địa phương có nhiều UAV hơn, mà là địa phương xác định đúng bài toán, tổ chức được mô hình hiệu quả và tạo ra giá trị có thể đo lường.

Không gian phát triển mới cho nền kinh tế Việt Nam

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, Kết luận số 99-KL/TW đặt nền móng cho một cách tiếp cận mới đối với không gian tầm thấp: khai thác để tạo giá trị - quản trị để phát triển - bảo vệ để phát triển an toàn, bền vững.

Nếu thể chế, hạ tầng, công nghệ, dữ liệu, nhân lực, doanh nghiệp và thị trường được phát triển đồng bộ, không gian tầm thấp có thể trở thành nơi hội tụ của nhiều công nghệ chiến lược. Từ đó hình thành các sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh, ngành nghề và chuỗi giá trị mới. Vì vậy, kinh tế không gian tầm thấp không phải là câu chuyện đưa thêm một thiết bị lên bầu trời. Đó là câu chuyện mở thêm một không gian phát triển cho nền kinh tế Việt Nam - nơi công nghệ được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ, thị trường và những giá trị thiết thực cho người dân. Thước đo của thành công không phải là Việt Nam có bao nhiêu UAV trên bầu trời, mà là từ không gian phát triển mới đó, tạo ra được bao nhiêu giá trị mới cho đất nước.