Công trình hợp tác quốc tế nói trên do ông Hình Lệ Đạt - công tác tại Đại học Khoa học Địa chất ở Bắc Kinh, Trung Quốc - chủ trì, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu đến từ Mỹ và Canada.
Theo nhóm nghiên cứu, mẫu vật nói trên được khai quật từ mỏ hổ phách tại bang Kachin, Myanmar, có niên đại thuộc kỷ Phấn Trắng giữa - thời kỳ khu vực này là một hệ sinh thái rừng nhiệt đới trù phú. Các nhà khoa học đặc biệt chú ý tới một kết cấu dị thường ở ngón chân trong bộ xương thằn lằn thuộc phân bộ Anguimorpha.
Quan sát ở độ phân giải cao cho thấy hiện tượng bào mòn bất thường tại phần xa của đốt xương thứ nhất thuộc ngón thứ tư, cùng bề mặt khớp liền kề. Dấu hiệu này tương đồng với các khối u xương ở động vật hiện đại.
Nhóm nghiên cứu đã sử dụng công nghệ chụp cắt lớp vi tính vi mô (micro-CT), cho phép xuyên qua lớp hổ phách để tái dựng cấu trúc ba chiều của phần xương hóa thạch. Kết quả quét cho thấy một tổn thương rõ rệt, với dấu hiệu đặc trưng là sự giãn nở mô xương kèm nhiều khoang nhỏ dạng nang, phù hợp với quá trình phá hủy mô xương không xơ cứng.
Thông qua quy trình chẩn đoán phân biệt, nhóm nghiên cứu đã đối chiếu tổn thương này với hơn 30 tình trạng bệnh lý khác nhau, trong đó có gãy xương, nhiễm trùng và các loại u khác.
Kết luận cuối cùng cho thấy cá thể thằn lằn này mắc u tế bào khổng lồ (Giant Cell Tumor - GCT) - một dạng u xương thường xuất hiện gần các khớp ở động vật hiện đại, trong đó có động vật có vú. Dù các khối u từng được phát hiện trong hóa thạch xương khủng long trước đây, đây là lần đầu tiên tình trạng bệnh lý này được ghi nhận ở hóa thạch động vật có xương sống bảo tồn trong hổ phách.
Phát hiện này mở ra một góc nhìn mới cho y học tiến hóa, cho phép giới khoa học khám phá sâu hơn về lịch sử hình thành và tiến triển của bệnh tật. Trên thực tế, sự tương đồng giữa các đặc điểm bệnh lý của khối u cổ đại này và u xương ở động vật hiện đại cho thấy tiến trình phát triển của căn bệnh mang tính bảo tồn sâu sắc với niên đại gần 100 năm.
Trưởng nhóm nghiên cứu Hình Lệ Đạt nhấn mạnh mỗi mảnh hổ phách là một “viên nang thời gian” lưu giữ lịch sử Trái Đất và những dấu vết bệnh tật là chú thích đặc biệt trong câu chuyện tiến hóa. Theo đó, lát cắt hiếm hoi về tình trạng bệnh lý của một con thằn lằn sinh sống cách đây 99 triệu năm đã mở ra cánh cửa mới để nghiên cứu sâu hơn về quá trình tiến hóa của sự sống.
