Với khả năng hấp thụ và lưu giữ CO₂, rừng có thể tạo ra tín chỉ các-bon – một loại “tài sản xanh” ngày càng được quan tâm trong hành trình giảm phát thải của Việt Nam.
Từ giữ rừng đến những “tấn các-bon” có giá trị
Hãy hình dung một cánh rừng giống như một “nhà máy” đặc biệt. Nhà máy thông thường sản xuất ra hàng hóa, còn cây xanh hấp thụ CO₂ từ không khí, giữ các-bon trong thân, cành, lá và đất. Nếu một khu rừng được bảo vệ tốt, lượng các-bon được lưu giữ trong đó có thể được ghi nhận, đo đếm và quy đổi thành những kết quả giảm phát thải có giá trị trên thị trường. Đó chính là một trong những nền tảng để hình thành tín chỉ các-bon rừng.
Nói một cách đơn giản, một tín chỉ các-bon thường đại diện cho 1 tấn CO₂ tương đương được giảm phát thải hoặc được hấp thụ, lưu giữ theo một chương trình đáp ứng các yêu cầu về đo đạc, báo cáo và thẩm tra. Khi những kết quả này được xác minh, chúng có thể được giao dịch hoặc sử dụng theo các cơ chế phù hợp.
Điều này mở ra một cách nhìn mới về giá trị của rừng: “khả năng hấp thụ các-bon” của một cánh rừng không còn chỉ là một lợi ích môi trường khó nhìn thấy, mà có thể trở thành một giá trị có thể định lượng. Năm 2024, Việt Nam nhận khoản chi trả 51,5 triệu USD tương đương 1.350 tỷ đồng từ Quỹ Đối tác các-bon trong Lâm nghiệp (FCPF) thông qua Ngân hàng Thế giới cho kết quả giảm phát thải từ rừng. Khoản chi trả này gắn với 10,3 triệu tấn CO₂ giảm phát thải trong giai đoạn 2018-2019 tại khu vực Bắc Trung Bộ.
Đáng chú ý, chương trình đã tạo ra tổng cộng 16,2 triệu tấn giảm phát thải được xác minh trong giai đoạn này, cao hơn khối lượng 10,3 triệu tấn theo thỏa thuận ban đầu.
Đằng sau những “tấn các-bon” ấy là hàng nghìn người dân, cộng đồng đang tham gia bảo vệ rừng. Theo Ngân hàng Thế giới, khoản chi trả 51,5 triệu USD liên quan đến chương trình đã mang lại lợi ích cho hơn 70.000 chủ rừng và 1.356 cộng đồng sống gần rừng. Như vậy giữ được rừng không chỉ là giữ một tài nguyên thiên nhiên, mà còn có thể tạo ra nguồn lực tài chính cho chính những người đang bảo vệ rừng.
Khi rừng, mê-tan và thị trường các-bon cùng nằm trong một bức tranh
Tại Hội nghị Thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc (COP26), Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, hướng tới giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với mức năm 2020.
Muốn đạt mục tiêu này, Việt Nam phải đồng thời giảm lượng khí mê-tan phát ra từ nông nghiệp, công nghiệp, xử lý chất thải và tăng khả năng hấp thụ, lưu giữ các-bon trong lâm nghiệp. Rừng vì thế giữ một vị trí đặc biệt. Một mặt, bảo vệ rừng giúp hạn chế lượng CO₂ phát sinh do mất rừng và suy thoái rừng.
Mặt khác, phục hồi và phát triển rừng giúp tăng lượng các-bon được lưu giữ trong hệ sinh thái. Đó cũng là lý do lâm nghiệp có thể trở thành một trong những lĩnh vực đóng góp quan trọng cho thị trường các-bon Việt Nam.
Tuy nhiên, để một cánh rừng thực sự trở thành nguồn tín chỉ có giá trị, không thể chỉ dựa vào việc “cây xanh thì hấp thụ CO₂”. Lượng các-bon phải được đo đếm, theo dõi, báo cáo và thẩm tra một cách đáng tin cậy. Các kết quả giảm phát thải cũng cần được xác định rõ ràng để tránh tình trạng một lượng giảm phát thải bị tính hoặc bán trùng nhiều lần.
Việt Nam đã có bước đi đáng chú ý khi Nghị định 107/2022/NĐ-CP tạo khung cho việc thí điểm chuyển nhượng kết quả giảm phát thải và quản lý tài chính đối với thỏa thuận chi trả giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ. Cơ quan quản lý lâm nghiệp đánh giá đây là bước ngoặt để Việt Nam bước đầu tiếp cận việc trao đổi, chuyển nhượng và thương mại các kết quả giảm phát thải, trong đó có các-bon rừng.
Từ câu chuyện của Bắc Trung Bộ, có thể thấy thị trường các-bon không phải điều gì quá xa vời. Một cánh rừng được bảo vệ tốt hơn, một diện tích rừng được phục hồi, một lượng CO₂ được hấp thụ thêm… nếu được chứng minh bằng những con số đáng tin cậy, tất cả đều có thể góp phần tạo nên giá trị mới. Và giá trị ấy, nếu được phân chia hợp lý, có thể quay trở lại với người trồng rừng, chủ rừng và cộng đồng sống dựa vào rừng.
Trong tương lai, khi thị trường các-bon của Việt Nam mở rộng sang nhiều lĩnh vực, tín chỉ từ rừng có thể trở thành một trong những nguồn cung quan trọng. Nhưng điều đáng kỳ vọng hơn cả không chỉ là bán được bao nhiêu tín chỉ hay thu về bao nhiêu tiền. Đó là việc biến lợi ích của việc giữ rừng thành một động lực kinh tế đủ lớn để người dân có thêm lý do bảo vệ rừng.
Một cánh rừng đứng vững có thể đồng thời giữ nước, giữ đất, giữ đa dạng sinh học, hấp thụ các-bon và tạo thêm sinh kế. Còn thị trường các-bon có thể trở thành chiếc cầu nối để những giá trị tưởng như vô hình ấy được nhìn nhận, đo đếm và trả lại thành nguồn lực cho cộng đồng.
