Đây là một trong những lễ hội lớn của tỉnh Ninh Bình, được tổ chức hằng năm nhằm tri ân, tưởng nhớ công đức Thiền sư Nguyễn Minh Không; đồng thời phát huy truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “tôn sư trọng đạo” của dân tộc ta. Lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024.
Phát biểu khai mạc, Chủ tịch UBND xã Đại Hoàng Trần Đức Cường nhấn mạnh, Lễ hội Đền Thánh Nguyễn là lễ hội mang đậm tính lịch sử, văn hóa, gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp và truyền thuyết về Thiền sư Nguyễn Minh Không. Bản sắc văn hóa trong lễ hội được cộng đồng duy trì, thực hành, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân Đại Hoàng và du khách thập phương.
Lễ hội năm nay không chỉ là dịp tri ân công đức của Tiền nhân Lý Triều Quốc sư Nguyễn Minh Không, Thái úy phụ quốc Tô Hiến Thành mà còn là cơ hội để mỗi người con của xã Đại Hoàng thêm tự hào về quê hương; làm cho giá trị văn hóa của lễ hội ngày càng thấm sâu trong tâm thức của người dân; là nguồn cội, động lực tạo giá trị cho sự phát triển của hiện tại và tương lai của mảnh đất sinh Vương, sinh Thánh.
Vinh dự, tự hào là quê hương Đức Thánh Nguyễn, mang theo khát vọng đổi mới và phát triển, ông Trần Đức Cường cho biết, xã Đại Hoàng sẽ tiếp tục phát huy, khai thác giá trị di sản văn hóa nói chung, di sản văn hóa liên quan tới Thiền sư Nguyễn Minh Không nói riêng để phục vụ đời sống tinh thần của nhân dân, hoạt động du lịch trên địa bàn.
Lễ hội Đền Thánh Nguyễn năm nay được tổ chức trong điều kiện đặc biệt. Đây là năm đầu tiên xã Đại Hoàng sau sắp xếp đơn vị hành chính tổ chức lễ hội với quy mô cấp xã, cũng là năm đầu tiên Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Đại Hoàng triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng các cấp, thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Việc kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đó khẳng định quyết tâm và trách nhiệm của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Đại Hoàng không chỉ gìn giữ những di sản mà còn đánh thức những tiềm năng to lớn của một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa.
Thiền sư Nguyễn Minh Không sinh năm 1.065, tên húy Nguyễn Chí Thành, là người làng Đàm Xá, tổng Đại Hữu, phủ Trường Yên (nay là xã Đại Hoàng). Việc Thiền sư Nguyễn Minh Không được phong làm Quốc sư, chức vị cao nhất trong hệ thống Tăng quan nhà Lý thể hiện rõ tầm quan trọng của ông trong lịch sử Phật giáo thời Lý nói riêng và lịch sử Phật giáo Việt Nam nói chung. Ông là một trong số rất ít những nhân vật lịch sử được dân gian phong Thánh và có vị trí đặc biệt trong lòng người dân cũng như văn hóa Việt Nam. Đến nay có hơn 570 nơi phụng thờ Đức Thánh Nguyễn tại các địa phương trong cả nước.
Trong Lễ hội Đền Thánh Nguyễn năm nay, phần lễ gồm các hoạt động: Lễ mở cửa đền, lễ mộc dục, lễ cáo yết, lễ rước bách thần, lễ tế yên vị, lễ dâng hương, lễ tế chính, lễ rước nước, lễ tạ; phần hội tổ chức các giải thể thao và trò chơi dân gian, giao lưu nghệ thuật quần chúng, phiên chợ làng Điềm, thưởng trà “Thánh hoa”, thi trưng bày mâm ngũ quả và khu ẩm thực nhằm giới thiệu và quảng bá các sản phẩm dân dã, độc đáo của địa phương đến nhân dân và du khách.
Sau nghi thức khởi trống, khởi chiêng khai mạc lễ hội là chương trình nghệ thuật đặc sắc với chủ đề “Thiền quang Minh Không - Phúc ân Đại Việt”. Qua chương trình, các đại biểu, nhân dân và du khách đã hiểu rõ hơn về nét đẹp văn hóa truyền thống của mảnh đất Đại Hoàng địa linh nhân kiệt "Đại Hữu sinh Vương, Điềm Dương sinh Thánh", giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, góp phần quan trọng lan tỏa, phát huy giá trị di tích, di sản, đáp ứng mục tiêu không ngừng nâng cao đời sống văn hóa tinh thần và hạnh phúc của nhân dân.
Lễ hội Đền Thánh Nguyễn năm 2026 diễn ra từ ngày 23 - 26/4 (tức ngày mùng 7 - 10/3 âm lịch).
