Tỉnh Đắk Lắk đang triển khai Đề án xây dựng Công viên địa chất Phú Yên hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO.
Mục tiêu không chỉ hướng đến một danh hiệu quốc tế mà còn bảo tồn các giá trị địa chất, thiên nhiên, văn hóa, lịch sử. Tiềm năng, giá trị này sẽ được khai thác hiệu quả để phục vụ phát triển du lịch bền vững, nâng cao sinh kế cộng đồng và quảng bá hình ảnh vùng đất phía Đông tỉnh Đắk Lắk.
Tiềm năng lớn, giá trị cao
Công viên địa chất Phú Yên được thành lập năm 2024, có tổng diện tích gần 2.000km2 đất liền và khoảng 1.000km2 vùng biển; nằm trên địa bàn 22 xã, phường phía Đông tỉnh Đắk Lắk. Với đường bờ biển dài gần 189km cùng hệ thống đảo ven bờ, gành đá, bãi biển, đầm và vịnh, khu vực sở hữu nhiều giá trị đặc sắc về địa chất, cảnh quan, văn hóa và đa dạng sinh học. Đây còn là mảnh đất hội tụ, giao lưu văn hóa của nhiều dân tộc như Kinh, Hoa, Chăm, Ê Đê, Ba Na…
Theo Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên, nổi bật về địa chất trong khu vực công viên là các dấu tích đá biến chất có tuổi từ 1,8 - 2 tỷ năm tại núi Chóp Chài, núi Mù U, Nhất Tự Sơn… Trong hàng triệu năm trước, hoạt động của những khối magma nguội lại thành đá granit cổ hiện diện ở núi Nhạn, đèo Cả, núi Đá Bia. Dấu tích các đợt phun trào núi lửa tạo đá bazan dạng cột ở gành Đá Đĩa, Hòn Yến, Hòn Đụn. Sự hình thành biển Đông và các hoạt động đới đứt gãy sâu sông Ba để lại dấu tích qua các điểm xuất lộ nước nóng như: Phú Sen, Trà Ô, Lạc Sanh. Ngoài ra, quá trình tương tác giữa lục địa và đại dương tạo nên những cảnh quan độc đáo như đầm Ô Loan, đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài.
Bên cạnh các giá trị di sản địa chất, Công viên địa chất Phú Yên còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể với 3 di tích quốc gia đặc biệt, 19 di tích quốc gia, hơn 80 di tích cấp tỉnh và 4 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Các di tích quốc gia và di tích cấp tỉnh phong phú về loại hình gồm: lịch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ, danh lam thắng cảnh... Các di sản văn hóa này đang là một trong những điểm du lịch thu hút đông đảo khách tham quan.
Công viên địa chất Phú Yên có đường bờ biển dài cùng với nhiều đầm, vịnh, sông suối nên mang đậm đặc trưng văn hóa miền sông nước. Nhiều lễ hội truyền thống gắn liền với đời sống và sinh hoạt văn hóa cộng đồng nơi đây. Một số lễ hội tiêu biểu như cầu ngư, đua thuyền gắn với các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc trưng như bài chòi, hò bả trạo, hò khoan, hát tuồng... Đặc biệt, nghệ thuật Bài chòi Phú Yên cùng với Nghệ thuật bài chòi Trung Bộ Việt Nam đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Vùng Công viên địa chất Phú Yên đã hình thành, tồn tại và phát triển nhiều làng nghề thủ công truyền thống, lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, tri thức và gắn liền với sinh kế người dân như: Nghề làm nước mắm, nghề làm bánh tráng, nghề làm thúng chai, nghề làm muối, nghề gốm, nghề dệt chiếu cói, nghề dệt thổ cẩm… Hiện nay, việc phát triển du lịch gắn với làng nghề đang là mô hình mang lại cho du khách những trải nghiệm lý thú thông qua việc du khách trực tiếp tham gia vào các công đoạn sản xuất, lắng nghe câu chuyện của nghệ nhân và cảm nhận giá trị văn hóa được gìn giữ trong từng sản phẩm.
Sự đa dạng về hệ thực vật, động vật trên cạn và thủy sinh trong Công viên địa chất Phú Yên tạo thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái, du lịch khám phá thiên nhiên, du lịch gắn với giáo dục môi trường cũng như phát triển nuôi trồng thủy sản.
Bảo tồn để phát triển du lịch
Theo ông Huỳnh Vĩnh Ngọc, Giám đốc Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên, triển khai Đề án xây dựng Công viên địa chất Phú Yên hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, Ban đang triển khai 12 nhiệm vụ trọng tâm; trong đó tập trung khảo sát, đánh giá di sản địa chất, đa dạng sinh học và hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO trong năm 2027. Đồng thời, Ban đẩy mạnh hợp tác, đào tạo, tổ chức hội nghị quốc tế, quảng bá và phát triển du lịch gắn với công viên địa chất.
Dù Công viên địa chất Phú Yên có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch nhưng hiện nay chưa phát huy hết giá trị. Nhiều ý kiến của các chuyên gia, nhà đầu tư, người dân cho rằng, hạ tầng tại một số điểm di sản chưa đáp ứng yêu cầu đón khách quy mô lớn. Một số đơn vị lữ hành du lịch hoạt động diễn giải di sản còn thiếu tính chuyên nghiệp; chưa truyền tải đầy đủ những câu chuyện khoa học, văn hóa và lịch sử đến du khách... Đây là những thách thức cần được giải quyết bằng một chiến lược dài hạn đối với ngành du lịch tỉnh Đắk Lắk.
Ông Hoàng Xuân Đôn, Trưởng Ban Quản lý Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn nhận định, Công viên địa chất Phú Yên có tiềm năng lớn về địa chất, văn hóa và thiên nhiên. Việc được UNESCO công nhận sẽ tạo động lực cho phát triển du lịch. Đắk Lắk cần hoàn thiện đội ngũ chuyên môn, chuẩn bị hồ sơ trình UNESCO và đặc biệt phát huy vai trò cộng đồng; đồng thời phát triển làng nghề gắn với du lịch, tạo sinh kế cho người dân, qua đó nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Để Công viên địa chất Phú Yên đạt các tiêu chí Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, tỉnh Đắk Lắk đặt mục tiêu xây dựng một mô hình phát triển thực chất, lấy bảo tồn làm nền tảng, lấy cộng đồng làm trung tâm. Bên cạnh đó, địa phương tập trung hình thành các tuyến du lịch địa chất, du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng, du lịch giáo dục và du lịch nghiên cứu; kết nối di sản địa chất với văn hóa, ẩm thực, làng nghề và nông nghiệp địa phương để tạo chuỗi sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Khi người dân được hưởng lợi từ di sản, cộng đồng sẽ trở thành lực lượng tích cực nhất trong việc gìn giữ các giá trị địa chất, thiên nhiên và văn hóa.
Ông Trịnh Hải Sơn, Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, Chủ tịch Tiểu ban Chuyên môn Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Việt Nam khẳng định, xây dựng Công viên địa chất Phú Yên theo tiêu chí UNESCO là một chiến lược dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì, kỷ cương khoa học và sự đồng thuận của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và cộng đồng. Mục tiêu không chỉ là đạt được danh hiệu mà quan trọng hơn là bảo tồn được các giá trị di sản, tạo sinh kế bền vững và đưa những giá trị đặc sắc của Phú Yên đến gần hơn với bạn bè trong nước và quốc tế.
Tiểu ban Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Việt Nam tiếp tục phối hợp với tỉnh Đắk Lắk, huy động mạng lưới chuyên gia trong nước và quốc tế, đồng hành trong quá trình khảo sát, hoàn thiện hồ sơ và chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho các bước thẩm định theo tiêu chí UNESCO./.