Hằng ngày có hàng nghìn khách du lịch, người hành hương và cư dân đi lại trên tuyến phố Khu Kitô giáo trong Thành cổ Jerusalem mà không biết rằng họ đang bước trên những phiến đá có từ thời La Mã. Trong tuần này, dự án nâng cấp khả năng tiếp cận tại khu vực đã bắt đầu một trong những giai đoạn phức tạp nhất: tháo dỡ toàn bộ mặt đường đá cổ, đánh số, đo đạc và ghi chép chi tiết từng phiến đá trước khi tiến hành bảo tồn và lắp đặt lại theo phương án mới.
Đây không phải lần đầu tiên những phiến đá này được di chuyển. Năm 1977, trong khuôn khổ sáng kiến khôi phục các khu chợ tại Thành cổ Jerusalem, các nhà khảo cổ học Shlomo Margalit, Doron Chen và Giora Solar đã phát hiện dấu tích một con đường cổ nằm sâu khoảng 60 cm dưới mặt đất. Con đường được lát bằng những phiến đá lớn, mỗi phiến có kích thước khoảng 1 x 2 m, dày gần 50 cm. Các nhà nghiên cứu xác định đây là một phần của tuyến đường Patriarch's Way có từ thời Trung cổ. Khi đó, những phiến đá đã được nâng lên ngang với mặt đường hiện đại để người dân và du khách có thể trực tiếp đi lại trên bề mặt di tích.
Gần 50 năm sau lần trùng tu này, Cơ quan Cổ vật Israel (IAA) đã tiến hành khảo sát và lập bản đồ khoảng 50 phiến đá lát cổ dọc tuyến phố, trong đó khoảng một nửa đang ở tình trạng dễ bị hư hại và cần được bảo tồn. Theo quy trình chuyên môn của IAA, toàn bộ mặt đường sẽ được tháo dỡ. Mỗi phiến đá được đánh số, đo kích thước và lập hồ sơ riêng trước khi tạm thời đưa khỏi vị trí hiện tại. Sau khi đánh giá tình trạng cụ thể, cơ quan chức năng sẽ quyết định phiến đá nào đủ điều kiện để lát lại và phiến nào cần được đưa vào kho bảo quản.
Theo phương án thiết kế, những phiến đá cổ được lựa chọn sẽ được bố trí lại trên một dải đường rộng 1,5 m ở phía Đông tuyến phố. Phần phía Tây sẽ được lát bằng vật liệu có bề mặt phẳng, thuận tiện cho người sử dụng xe lăn và xe đẩy trẻ em. Song song với việc cải tạo mặt đường, hệ thống cấp nước và điện ngầm cũng sẽ được thay thế; mặt tiền các công trình và mái che dọc tuyến phố sẽ được tu sửa.
Dự án do Bộ Các vấn đề Jerusalem và Di sản, bộ phận phụ trách khả năng tiếp cận thuộc chính quyền thành phố Jerusalem và Cơ quan Cổ vật Israel phối hợp triển khai. Công ty Phát triển Đông Jerusalem (PAMI) chịu trách nhiệm thực hiện.
Tổng vụ trưởng (cấp Thứ trưởng) Bộ Các vấn đề Jerusalem và Di sản Shimon Albom nhấn mạnh, dự án kết hợp yêu cầu tiếp cận hiện đại với việc bảo tồn những tuyến đường có lịch sử hàng nghìn năm, nằm trong tầm nhìn đưa Jerusalem trở thành thành phố có khả năng tiếp cận thuận lợi nhất thế giới. Trong khi đó, Thị trưởng Jerusalem Moshe Lion cho rằng, tại một địa điểm có chiều sâu lịch sử và tôn giáo đặc biệt như Thành cổ, chính quyền có trách nhiệm bảo đảm mọi người đều có thể tiếp cận và tìm hiểu di sản, đồng thời phải bảo vệ nghiêm ngặt những phiến đá, ngõ phố và các giá trị văn hóa lâu đời.
Thực tế, tuyến phố Khu Kitô giáo chỉ là một phần trong chương trình cải thiện khả năng tiếp cận được triển khai tại Thành cổ Jerusalem trong hơn 15 năm qua. Kể từ năm 2009, khoảng 6 km đường và ngõ phố bên trong các bức tường thành đã được cải tạo, trong đó có nhiều tuyến đường quan trọng như Via Dolorosa (Con đường Thương khó), Phố Chain và Phố David . Một phần đáng kể công việc được đẩy nhanh trong thời kỳ đại dịch COVID-19, khi lượng khách tham quan giảm mạnh, tạo điều kiện thi công tại những khu vực vốn thường xuyên đông đúc.
Đến nay, khoảng 80 triệu shekel (NIS), tương đương hơn 25 triệu USD, đã được đầu tư cho chương trình tổng thể này, chưa kể các khoản kinh phí riêng dành cho nâng cấp hạ tầng do những đơn vị cung cấp dịch vụ như Công ty cấp thoát nước Hagihon và Công ty Điện lực Israel thực hiện. Tại những khu vực có địa hình dốc và nhiều bậc thang trong Thành cổ, khoảng 5 km tay vịn đã được lắp đặt, cùng với các đường dốc và nhà vệ sinh công cộng dành cho người khuyết tật.
Theo ước tính, khoảng 40.000 người đang sinh sống bên trong các bức tường Thành cổ Jerusalem, trong đó có khoảng 4.000 người khuyết tật. Tuy nhiên, chương trình cải tạo không chỉ phục vụ cư dân địa phương mà còn hướng đến khách du lịch quốc tế, đặc biệt là người gặp khó khăn trong di chuyển. Theo PAMI, trên thế giới hiện có khoảng 1 tỷ người khuyết tật. Nhóm du khách này có mức chi tiêu trung bình cao gấp đôi khách du lịch thông thường, do thường đi cùng người thân hoặc người hỗ trợ và có xu hướng lưu trú lâu hơn.
Bên cạnh các hạng mục cải tạo cơ sở hạ tầng, hai ứng dụng kỹ thuật số miễn phí cũng được triển khai nhằm hỗ trợ du khách. Ứng dụng Accessible JLM cung cấp bản đồ và chỉ dẫn các tuyến đường không có bậc thang tại Thành cổ bằng 8 ngôn ngữ. Kể từ khi ra mắt năm 2019, ứng dụng đã có hơn 140.000 lượt tải xuống. Trong khi đó, ứng dụng STEP-HEAR hỗ trợ người khiếm thị thông qua khoảng 60 điểm định vị và hướng dẫn bằng âm thanh tại nhiều địa điểm trong thành phố, với nội dung được cung cấp bằng 11 ngôn ngữ.
Việc cải tạo tuyến phố Khu Kitô giáo cho thấy nỗ lực của Jerusalem trong việc dung hòa hai yêu cầu tưởng chừng đối lập: bảo tồn nguyên trạng các di tích lịch sử và đáp ứng nhu cầu tiếp cận của xã hội hiện đại. Đây cũng là hướng tiếp cận nhằm mở rộng cơ hội để người khuyết tật, cư dân và du khách thuộc mọi lứa tuổi có thể tiếp cận những giá trị di sản đặc biệt của thành phố cổ này.
