Với Huyền Trang, trước khi trở thành Quán quân dòng nhạc Dân gian Sao Mai 2013, trước những album, MV hay những sân khấu lớn, trong cô đã có tiếng ví, tiếng giặm, có nhịp điệu của lời ru và hơi thở của miền quê xứ Nghệ. Những thanh âm ấy theo cô lớn lên, trở thành hồn cốt trong giọng hát và cũng là kim chỉ nam trong hành trình nghệ thuật suốt 13 năm.
Sinh ra và lớn lên trên vùng đất Nghệ An, Huyền Trang trưởng thành trong một không gian mà dân ca không chỉ tồn tại trên sân khấu. Ví, giặm hiện diện trong lời ăn tiếng nói, trong những câu ru của bà, của mẹ, trong sinh hoạt đời thường và trong ký ức của nhiều thế hệ. Đó là thứ âm nhạc người ta có thể nghe trước khi thực sự hiểu thế nào là âm nhạc.
Bởi thế, khi Huyền Trang lựa chọn dòng nhạc dân gian, đó dường như không đơn thuần là một quyết định nghề nghiệp. Có một phần rất tự nhiên trong lựa chọn ấy: trở về với những thanh âm đã nuôi dưỡng mình.
Trong cách hát của Huyền Trang, chất miền trung thường hiện ra trước hết ở sự mềm mại. Giọng hát sáng nhưng không sắc lạnh, có độ ngọt, độ ngân và khả năng nối câu phù hợp với những giai điệu dài, những đoạn luyến cần sự uyển chuyển. Quan trọng hơn, cách nhả chữ có sự gần gũi của tiếng nói quê nhà. Những chữ mang dấu hỏi, dấu ngã, những âm tiết đặc trưng của miền trung khi qua giọng cô không bị xử lý như một kỹ thuật được học thuộc, mà có cảm giác đã nằm sẵn trong ngôn ngữ. Đó là điểm khác biệt giữa việc “hát dân gian” và việc thực sự có dân gian trong giọng hát.
Kỹ thuật có thể học, luyến láy có thể luyện, cách đặt hơi, giữ tiếng hay xử lý cao độ đều có thể hoàn thiện theo thời gian. Nhưng sắc thái văn hóa nằm trong giọng hát thường được hình thành lâu hơn, từ môi trường sống và ký ức. Với Huyền Trang, ví, giặm chính là lớp ký ức ấy.
Khi giành Quán quân dòng nhạc Dân gian Sao Mai 2013, Huyền Trang bước vào đời sống âm nhạc chuyên nghiệp bằng một nền tảng khá rõ ràng. Nhưng nếu chỉ dựa vào màu giọng bản năng, một ca sĩ khó có thể đi đường dài. Điều đáng chú ý trong 13 năm sau đó là cô không rời bỏ nền tảng ấy, nhưng cũng không để mình đứng yên trong chính vùng an toàn của mình.
Từ album “Lời trái tim”, những ca khúc như Điệu ví dặm là em, Thương ơi điệu ví, Mơ quê, Ca dao em và tôi tiếp tục cho thấy mối liên hệ bền chặt với âm nhạc quê hương. Tuy nhiên, cách hát dần tiết chế hơn, mềm hơn, giảm bớt sự phô diễn kỹ thuật. Phần hòa âm, phối khí cũng được mở rộng để những giai điệu mang âm hưởng dân gian có thể gần hơn với thẩm mỹ nghe nhạc đương đại. Đó là một quá trình đáng lưu ý: Giữ nguyên phần gốc nhưng thay đổi cách biểu đạt.
Những dự án sau đó như “Đóa sen ngời”, “Mãi vẹn nguyên”, “Không can chi mô”, “Về miền ký ức” hay “Quê ơi” tiếp tục mở rộng mạch nguồn ấy. Có lúc dân gian xuất hiện trực tiếp trong giai điệu. Có lúc nằm ở phương ngữ, cách nhả chữ, hình ảnh quê hương. Có khi chỉ còn lại một sắc thái trong cách ngân hoặc một không gian văn hóa được gợi lên qua MV.
Nhưng dù hình thức thay đổi, điểm tựa vẫn là quê nhà. Đặc biệt, với Huyền Trang, quê hương không chỉ là một đề tài dễ tạo cảm xúc. Nó gần như trở thành hệ quy chiếu cho việc lựa chọn tác phẩm. Từ câu chuyện về người mẹ, người lính, vùng đất miền trung cho tới những giai điệu ví, giặm, các sản phẩm của cô thường trở về với ký ức cộng đồng và bản sắc địa phương.
Đây cũng là lý do khiến hành trình làm mới của Huyền Trang không rơi vào sự thay đổi quá cực đoan. Cô có thể thử semi-classic, nhạc nhẹ, trữ tình hay những hình thức phối khí hiện đại hơn, nhưng hiếm khi tách mình hoàn toàn khỏi màu sắc đã làm nên nhận diện.
Ở một góc độ khác, chính điều đó tạo ra “trục thẳng” cho sự nghiệp của cô. Khi một nghệ sĩ thử nhiều thể loại mà không có điểm tựa, hành trình rất dễ trở thành tập hợp những thử nghiệm rời rạc. Nhưng khi có một hồn cốt đủ rõ, mọi thay đổi đều có thể quy về một nền tảng.
Với Huyền Trang, nền tảng ấy là dân gian miền trung. Nó không phải chiếc khung giữ cô ở lại một chỗ, mà giống một chiếc la bàn. Nghệ sĩ có thể đi xa, có thể thay đổi, có thể tiếp nhận những ngôn ngữ mới, nhưng vẫn biết mình đang xuất phát từ đâu.
Ngày 22/9/2026 tại Athens, Hy Lạp, trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế “Khúc ca Hòa Bình - Đối thoại Văn hóa và Tri thức” do Liên đoàn các Hội UNESCO Châu Âu và Bắc Mỹ tổ chức, nhân dịp Lễ ký kết Thỏa thuận hợp tác giữa Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam và Liên đoàn các Hội UNESCO Châu Âu và Bắc Mỹ, Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam đã tổ chức vinh danh và trao chứng nhận “Nghệ sĩ tiên phong gìn giữ và phát huy âm nhạc dân gian 2026” (Pioneering Artist in Safeguarding and Promoting Folk Music 2026) cho ca sĩ Nguyễn Thị Huyền Trang.
Danh hiệu được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam xét chọn trên cơ sở đánh giá nhiều tiêu chí liên quan đến quá trình hoạt động nghệ thuật, những đóng góp trong việc bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa các giá trị âm nhạc dân gian, cũng như khả năng đưa di sản âm nhạc truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại và bạn bè quốc tế.
Việc lựa chọn Nguyễn Thị Huyền Trang là sự ghi nhận đối với những nỗ lực bền bỉ của nữ nghệ sĩ trong hành trình kết nối âm nhạc dân gian với đời sống đương đại, đồng thời tôn vinh vai trò của nghệ sĩ trong việc gìn giữ, kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Danh hiệu được trao trong một diễn đàn quốc tế về hòa bình, văn hóa và tri thức, qua đó tạo thêm một không gian để những giá trị âm nhạc dân gian Việt Nam được giới thiệu, kết nối và lan tỏa tới cộng đồng UNESCO và công chúng quốc tế.
Sao Mai Huyền Trang bày tỏ: “Tôi rất hạnh phúc khi nhận được danh hiệu này, bởi đó không chỉ là một sự ghi nhận, động viên mà còn tiếp thêm cho tôi sự tin tưởng rằng con đường âm nhạc mình lựa chọn là đúng đắn.
Việc gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống, di sản, bản sắc của mỗi quốc gia trong xu thế hội nhập toàn cầu là không hề dễ dàng, Việt Nam cũng vậy. Là một nghệ sỹ trẻ theo đuổi phong cách âm nhạc dân gian suốt hơn chục năm qua, tôi luôn ý thức được việc này, và quyết tâm theo đuổi để không chỉ phát triển sự nghiệp, mà còn góp phần gìn giữ và phát huy những tinh hoa, bản sắc của Việt Nam.
Khi sang Hy Lạp để nhận vinh dự này, được giao lưu với các nghệ sỹ và xem đoàn nghệ thuật Văn nghệ dân gian và Múa truyền thống Crete tại Thủ đô Athens biểu diễn, tôi càng hiểu thêm giá trị nghệ thuật truyền thống của mỗi quốc gia quan trọng như thế nào, và điều đó càng thúc giục tôi phải hoàn thiện bản thân mình hơn nữa để hành trang của mình thêm vững chắc trên con đường âm nhạc dân gian mà tôi đã lựa chọn và theo đuổi”.
“Nghệ sĩ tiên phong gìn giữ và phát huy âm nhạc dân gian 2026”, dấu mốc ấy có thể được nhìn như một vòng nối trở lại với nơi Huyền Trang bắt đầu. Từ một cô gái lớn lên cùng câu ví, điệu giặm đến một nghệ sĩ được ghi nhận cho những nỗ lực gìn giữ và lan tỏa âm nhạc dân gian là một hành trình dài, nhưng đường dây xuyên suốt vẫn không thay đổi.
13 năm qua, Huyền Trang có thể hát khác đi, phối khí khác đi, xuất hiện trong những không gian âm nhạc khác đi. Nhưng trong giọng hát ấy vẫn còn những đường nét của quê nhà. Và có lẽ, giá trị lâu dài nhất của một nghệ sĩ không nằm ở việc đi được bao xa khỏi điểm xuất phát, mà ở chỗ sau tất cả những đổi thay, họ vẫn giữ được thứ đã làm nên căn tính của mình.
Với Huyền Trang, câu ví, điệu giặm không chỉ là ký ức tuổi thơ hay một lựa chọn âm nhạc. Đó là phần hồn được mang theo suốt hành trình. Bởi khi người nghệ sĩ biết mình đến từ đâu, mỗi bước đi về phía trước cũng có thể trở thành một cách đưa quê hương đi xa hơn.
