Theo Financial Times ngày 12/4, các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã gây thiệt hại trên diện rộng đối với các di sản lịch sử, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ tổn thất khó phục hồi đối với nền văn hóa lâu đời của quốc gia này.
Bộ Di sản Văn hóa Iran cho biết hơn 130 địa điểm lịch sử đã bị phá hủy hoặc hư hại trong gần 6 tuần giao tranh, do trúng đòn trực tiếp hoặc chịu ảnh hưởng từ sóng xung kích và mảnh vỡ. UNESCO bày tỏ quan ngại sâu sắc, đồng thời triển khai các biện pháp khẩn cấp nhằm bảo vệ các địa điểm và hiện vật có giá trị.
Tại các thành phố lớn như Tehran và Isfahan, nơi tập trung nhiều cung điện và công trình từ thời triều đại Safavid và triều đại Qajar, nhiều di tích bị hư hại do các vụ nổ gần đó khi hàng nghìn cuộc tấn công được tiến hành nhằm vào các mục tiêu quân sự và chính quyền.
Một trong những công trình bị ảnh hưởng đáng chú ý là cung điện Golestan, di sản thế giới duy nhất của Tehran và từng là nơi ở của hoàng gia Qajar. Theo UNESCO, cung điện này bị ảnh hưởng bởi sóng xung kích trong một cuộc không kích gần quảng trường Arg, trung tâm lịch sử của thủ đô. Các hình ảnh ghi nhận cho thấy phần gạch đá bị rơi vỡ, trong khi Đại sảnh Gương nổi tiếng bị nứt và hư hại.
Ông Hassan Fartousi, Tổng thư ký Ủy ban quốc gia Iran tại UNESCO, cho biết tọa độ các địa điểm di sản đã được cung cấp trước và trong xung đột nhằm tránh bị tấn công, nhưng các biện pháp này không mang lại hiệu quả. Theo phía Iran, một số địa điểm đã được gắn biểu tượng “Lá chắn Xanh” (Blue Shield), dấu hiệu bảo vệ di sản trong xung đột theo Công ước La Hay 1954, không được bảo vệ theo quy định.
Ngoài Golestan, khu phức hợp Sa'dabad ở phía bắc Tehran cũng bị hư hại sau các vụ nổ lớn. Đây là khu vực rộng hơn 110 hécta, từng là nơi ở của vị Shah cuối cùng trước Cách mạng Hồi giáo năm 1979 và hiện được sử dụng cho các nghi lễ ngoại giao cấp cao.
Tại Isfahan, một số địa điểm lịch sử gần văn phòng thống đốc, vốn là công trình từ thời Safavid, bị ảnh hưởng bởi các cuộc không kích. Đáng chú ý, vườn Chehel Sotoun thế kỷ 17 ghi nhận các vết nứt trên tranh tường và hư hại trần kiến trúc tổ ong đặc trưng.
Ở miền tây Iran, khu vực gần pháo đài Falak-ol-Aflak cũng có nhiều di tích bị phá hủy. Trong khi đó, phía Israel và Mỹ khẳng định các cuộc tấn công chỉ nhằm vào mục tiêu quân sự và được thực hiện theo luật pháp quốc tế với các biện pháp giảm thiểu thiệt hại ngoài ý muốn.
Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết các đòn tấn công không nhằm vào người dân Iran hay các địa điểm văn hóa. Tuy nhiên, những phát biểu trước đó của Tổng thống Donald Trump về việc đưa Iran trở về “thời kỳ đồ đá” đã gây phản ứng mạnh tại Iran.
Xung đột cũng gây thiệt hại cho di sản bên ngoài Iran. Một tòa nhà theo phong cách Bauhaus tại khu White City ở Tel Aviv, cũng là di sản thế giới, bị hư hại do đòn trả đũa bằng tên lửa của Iran.
Trong bối cảnh lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran có hiệu lực, các chuyên gia cảnh báo rằng việc khôi phục các di tích có thể mất nhiều năm và không thể khôi phục hoàn toàn giá trị nguyên bản. Các cơ quan Iran cho biết hơn 300 chuyên gia đang đánh giá thiệt hại để chuẩn bị cho công tác trùng tu.
Các chuyên gia di sản nhận định, dù công trình có thể được xây dựng lại, tính xác thực lịch sử và giá trị văn hóa có nguy cơ mất đi vĩnh viễn. Việc bảo vệ các di sản này, theo họ, là trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế.
