Với sự dẫn dắt của bà Trương Thị Bạch Thủy, nghề truyền thống không chỉ được đổi mới về mẫu mã, mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu mà còn tạo sinh kế cho hàng chục hộ dân, trong đó phần lớn là đồng bào Khmer tại địa phương.
Giữ lửa nghề bằng tư duy đổi mới
Bà Trương Thị Bạch Thủy sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghề đan đát tại Cà Mau. Khi chuyển đến sinh sống tại Cần Thơ, chính tình yêu nghề đã trở thành động lực mạnh mẽ thôi thúc người phụ nữ Khmer lập nghiệp và tìm hướng khôi phục nghề đan đát truyền thống tại xã Thuận Hòa.
Theo bà Thủy, trước đây, sản phẩm đan đát của địa phương gặp nhiều khó khăn khi cạnh tranh với hàng công nghiệp. Đầu ra không ổn định khiến nhiều hộ gia đình bỏ nghề, thanh niên rời quê tìm việc làm, chỉ còn người lớn tuổi tiếp tục gắn bó với nghề nhưng thu nhập bấp bênh.
Trăn trở trước thực trạng đó, bà Thủy nhận thấy địa phương có nguồn nguyên liệu dồi dào cùng đội ngũ thợ thủ công lành nghề. Đây là những điều kiện thuận lợi để khôi phục và phát triển nghề truyền thống. Năm 2023, HTX Mây tre đan Thủy Tuyết được thành lập do bà Trương Thị Bạch Thủy làm Giám đốc.
Sự ra đời của HTX đánh dấu bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết theo mô hình kinh tế tập thể, tạo điều kiện tập hợp các hộ làm nghề, thống nhất quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Qua đó, các hộ dân có thêm điều kiện duy trì nghề truyền thống đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ.
Xác định chất lượng là yếu tố quan trọng để sản phẩm truyền thống có thể cạnh tranh trên thị trường, HTX chú trọng kiểm soát từng công đoạn sản xuất, từ lựa chọn nguyên liệu, chẻ nan đến xử lý và hoàn thiện sản phẩm. Quy trình được thực hiện tỉ mỉ nhằm hạn chế mối mọt, tăng độ bền và bảo đảm giá trị sử dụng lâu dài.
Nếu trước đây các sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày thì nay HTX tập trung phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm trang trí nội thất, quà tặng, hàng thủ công mỹ nghệ có giá trị cao, phù hợp thị hiếu người tiêu dùng trong và ngoài nước.
Đến nay, HTX đã phát triển hơn 700 mẫu sản phẩm, mỗi tháng cung ứng hàng nghìn sản phẩm ra thị trường với giá bán từ vài chục nghìn đồng đến hàng chục triệu đồng/sản phẩm. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành phố trong nước mà còn xuất khẩu sang 5 thị trường gồm Mỹ, Thụy Sĩ, Campuchia, Trung Quốc và Thái Lan.
Cùng với phát triển sản xuất, HTX Thủy Tuyết đang hướng tới kết hợp nghề đan đát với du lịch sinh thái cộng đồng. Theo định hướng này, du khách có thể trải nghiệm làm sản phẩm thủ công, tìm hiểu nghề truyền thống và khám phá văn hóa bản địa của đồng bào Khmer. HTX cũng đẩy mạnh đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử nhằm mở rộng kênh tiêu thụ, quảng bá thương hiệu mây tre đan Thuận Hòa đến nhiều thị trường.
Đánh giá về hướng phát triển của HTX, ông Trần Minh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thuận Hòa cho rằng, việc kết hợp sản phẩm thủ công với các giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer có thể tạo thêm sản phẩm du lịch trải nghiệm, góp phần đa dạng hóa hoạt động du lịch tại địa phương.
Theo ông Trần Minh, hướng đi này không chỉ góp phần bảo tồn nghề truyền thống, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc mà còn mở ra cơ hội việc làm, cải thiện thu nhập cho người dân. Việc khai thác nguồn lực văn hóa và con người gắn với phát triển kinh tế đang tạo thêm hướng đi cho khu vực nông thôn.
Lan tỏa giá trị, tạo đà phát triển
Không chỉ khôi phục hoạt động sản xuất, HTX Mây tre đan Thủy Tuyết còn góp phần giải quyết việc làm cho lao động địa phương. Hiện HTX có 70 hộ gia công tại nhà, 32 thành viên liên kết và 5 thành viên chính thức góp vốn. Trong đó, 75% thành viên HTX là đồng bào Khmer.
Thông qua mô hình liên kết, các hộ dân được hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ nguyên liệu và bao tiêu sản phẩm, từng bước tham gia vào chuỗi sản xuất chung. Nhờ đó, người làm nghề có đầu ra ổn định hơn, không phải tự tìm kiếm thị trường như trước.
Ông Lâm Sol, một thợ đan lâu năm và là thành viên HTX chia sẻ, trước đây ông chủ yếu làm thuê hoặc nhận đan sản phẩm riêng lẻ nên công việc vất vả, thu nhập không ổn định. Từ khi tham gia HTX, ông có việc làm thường xuyên, thu nhập hơn 4 triệu đồng mỗi tháng. Công việc tại địa phương giúp ông và gia đình yên tâm gắn bó với nghề, không phải đi nơi khác tìm việc làm.
Với sự ra đời của hợp tác xã Thủy Tuyết, nhiều lao động lớn tuổi và đồng bào Khmer đã có việc làm thường xuyên và thu nhập ổn định ngay tại quê nhà.
Mô hình HTX Thủy Tuyết cũng thu hút sự quan tâm của nhiều đoàn công tác đến tham quan, tìm hiểu kinh nghiệm tổ chức sản xuất và phát triển thị trường. Trong đó, có đoàn công tác của xã Dương Hưu, thành phố Bắc Ninh. Qua tham quan mô hình, bà Hoàng Thị Ninh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Dương Hưu đánh giá cao cách tổ chức sản xuất, liên kết tiêu thụ sản phẩm và tạo việc làm cho đồng bào dân tộc thiểu số của HTX Thủy Tuyết. Theo bà, việc phát triển các sản phẩm thủ công thân thiện với môi trường cũng phù hợp với xu hướng tiêu dùng hiện nay.
Bà Hoàng Thị Ninh cho biết, Dương Hưu là xã vùng 3 đặc biệt khó khăn với hơn 50% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số. Địa phương có nguồn nguyên liệu tre dồi dào, người dân khéo tay và có kinh nghiệm đan lát phục vụ sinh hoạt nhưng chưa hình thành được mô hình sản xuất hàng hóa để tạo đầu ra ổn định. Vì vậy, địa phương mong muốn học hỏi kinh nghiệm từ HTX Thủy Tuyết trong xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và phát triển du lịch sinh thái. Việc vận dụng mô hình phù hợp với điều kiện thực tế, kết hợp nguồn vốn từ Chương trình mục tiêu quốc gia được kỳ vọng sẽ tạo thêm sinh kế cho lao động phổ thông, phụ nữ và người cao tuổi tại địa phương.
Với những đóng góp trong bảo tồn và phát triển nghề truyền thống, HTX Mây tre đan Thủy Tuyết đã hai năm liền nhận Giải thưởng Mai An Tiêm của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam; nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP và sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu. Cá nhân bà Trương Thị Bạch Thủy được vinh danh Nghệ nhân cấp quốc gia ngành mây tre đan và giành giải Nhất cuộc thi Phụ nữ khởi nghiệp phát huy tiềm năng bản địa cấp quốc gia.
Từ việc tập hợp các hộ làm nghề, đổi mới mẫu mã đến mở rộng thị trường tiêu thụ, HTX Mây tre đan Thủy Tuyết đang góp phần tạo sức sống mới cho nghề đan đát truyền thống tại Thuận Hòa. Mô hình cho thấy khi nguồn lực bản địa được tổ chức khai thác hợp lý, gắn với nhu cầu thị trường và liên kết sản xuất, nghề truyền thống không chỉ được duy trì mà còn có thể trở thành nguồn sinh kế, góp phần phát triển kinh tế nông thôn và cải thiện đời sống người dân, đặc biệt là tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số./.