Hoàn thiện pháp lý cho thị trường phái sinh, phát triển hàng hải và đường thủy

Hoàn thiện khung pháp lý cho giao dịch hàng hóa phái sinh

Trình bày Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, sau hơn 20 năm thi hành Luật Thương mại năm 2005, thị trường đã bước đầu hình thành và phát triển. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ khoảng 58,9 nghìn hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày; khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch. Có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.

Tuy nhiên, quy mô và thanh khoản còn hạn chế, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít; phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa; hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận và giám sát dữ liệu chưa đồng bộ.

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, việc xây dựng Luật nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ, chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh; tạo cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá; gắn giao dịch phái sinh với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa; hoàn thiện hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, giao nhận, quản trị rủi ro và giám sát; tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và từng bước nâng cao vai trò của Việt Nam trong hình thành giá hàng hóa khu vực, quốc tế.

Theo đó, dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều, quy định các hoạt động về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, bao gồm tổ chức thị trường hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường hàng hóa phái sinh OTC thông qua tổ chức trung gian; chính sách phát triển thị trường dựa trên hàng hóa cơ sở; liên thông thị trường qua biên giới; thành viên và nhà đầu tư; quản trị rủi ro và an toàn hệ thống; quản lý nhà nước; xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp và bồi thường thiệt hại. Giao dịch hàng hóa phái sinh OTC trên cơ sở thỏa thuận trực tiếp giữa các bên, không qua tổ chức trung gian, thực hiện theo pháp luật về dân sự.

Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung và thị trường OTC. Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh nhưng phải phân định rõ sản phẩm, thành viên, tài khoản, thanh toán và quản trị rủi ro.

“Đối với OTC, dự thảo quy định giao dịch, tổ chức trung gian và trách nhiệm của tổ chức trung gian; nguyên tắc trung thực, công bằng, minh bạch, tuân thủ pháp luật và phòng ngừa thao túng; giao dịch OTC có thể được thanh toán bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ trên cơ sở tự nguyện và đáp ứng tiêu chí theo Quy chế thanh toán bù trừ”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh.

Báo cáo thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng Luật, song đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Luật; đánh giá kỹ lưỡng việc bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền, tính hiệu quả, khả thi của các nguồn lực, điều kiện thi hành Luật.

Đối với quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị rà soát mô hình quản lý nhà nước; cơ chế quản lý, giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong Luật, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan quy định tại các văn bản luật, nghị định. Đối với các thẩm quyền tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản, dữ liệu của các tổ chức, cá nhân thì phải quy định rõ căn cứ, thẩm quyền, phạm vi, trình tự, thời hạn áp dụng và đặc biệt là cơ chế kiểm soát.

Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, quản trị rủi ro hệ thống. Các chủ thể tham gia thị trường hàng hóa phái sinh trên tinh thần tự nguyện, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa làm mất đi tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí cho xã hội.

Chủ nhiệm Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban đề nghị nghiên cứu hoàn thiện chính sách phát triển chuẩn hóa, niêm yết các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, mức độ chuẩn hóa hàng hóa và điều kiện phát triển thực tế của thị trường, hướng tới liên thông với thị trường quốc tế có nhà tạo lập thị trường, nhà đầu tư và người mua quốc tế tiếp cận được. Đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa và nghiên cứu quy định trực tiếp tại Luật này các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm như mức ký quỹ, phạm vi nhà đầu tư được phép tham gia, yêu cầu tách biệt tài sản thử nghiệm với tài sản giao dịch hàng hóa thông thường.

Bổ sung chính sách phát triển hàng hải, đường thủy theo hướng hiện đại

Trình bày dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, Dự thảo Bộ luật gồm 21 chương, 318 điều; sửa đổi toàn diện về phạm vi điều chỉnh và mô hình quản lý, phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng được sửa đổi theo hướng mở rộng và hợp nhất; sửa đổi các nguyên tắc quản lý và phát triển hoạt động hàng hải, đường thủy nội địa theo hướng hiện đại, bền vững và hội nhập quốc tế.

Theo ông Trần Hồng Minh, từ Điều 10 đến Điều 14 dự thảo Bộ luật quy định ưu đãi, hỗ trợ đối với nhà đầu tư chiến lược, doanh nghiệp phát triển cảng, đội tàu, công nghiệp hàng hải, vận tải, logistics, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, khoa học - công nghệ và phát triển nguồn nhân lực. Điều 7 của dự thảo quy định ưu đãi, hỗ trợ đối với cảng xanh, tàu sử dụng điện, nhiên liệu thay thế, năng lượng tái tạo, công nghệ tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải; hạ tầng điện bờ, trạm sạc, tiếp nhận và xử lý chất thải, công nghệ sạch và các dự án chuyển đổi xanh khác.

Đối với phát triển công nghiệp hàng hải và nâng cao năng lực vận tải biển, dự thảo bổ sung quy định về công nghiệp hàng hải phát triển theo chuỗi giá trị và vòng đời sản phẩm; bổ sung quy định doanh nghiệp khai thác tuyến vận tải biển container theo tuyến cố định từ Việt Nam ra nước ngoài và ngược lại phải đăng ký tuyến trước khi khai thác.

Báo cáo thẩm tra dự án Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp và Pháp luật Phan Chí Hiếu tán thành sự cần thiết ban hành Bộ luật và đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát theo hướng chỉ bổ sung các nội dung nhằm nội luật hóa quy định của các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, các quy định đặc thù trong lĩnh vực hàng hải, đường thủy nội địa, trường hợp cần thiết quy định lại các quy định của pháp luật có liên quan thì có thể quy định theo hướng dẫn chiếu.

Đối với việc bổ sung các chính sách đặc thù ngay tại dự thảo Bộ luật để tạo đột phá, thúc đẩy sự phát triển hoạt động hàng hải và đường thủy nội địa theo tinh thần của Nghị quyết số 20-NQ/TW và Thông báo số 125-TB/TW, Chủ nhiệm Tư pháp và Pháp luật Phan Chí Hiếu nhấn mạnh, đây là những cơ chế, chính sách mới, quan trọng, đề nghị báo cáo cấp có thẩm quyền theo đúng quy định; đồng thời đánh giá đầy đủ về tác động đến ngân sách nhà nước, khả năng huy động các nguồn lực để thực hiện các cơ chế, chính sách này.

Cơ quan chủ trì soạn thảo thuyết minh, làm rõ hơn lý do của việc chỉ cho phép cảng thủy nội địa tiếp nhận tàu biển, tàu sông Việt Nam mà không thực hiện đối với tàu biển nước ngoài; làm rõ hơn cơ sở đề xuất quy định tầm nhìn quy hoạch dài hạn được xác định cho khoảng thời gian 100 năm tính từ đầu thời kỳ quy hoạch.

Chủ nhiệm Phan Chí Hiếu đề nghị tiếp tục nghiên cứu để thể chế hóa yêu cầu “phát triển các trung tâm cơ khí chuyên ngành, đẩy mạnh liên kết chuỗi sản xuất và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ làm nền tảng hỗ trợ các ngành hàng hải, đóng tàu, năng lượng ngoài khơi và các ngành, lĩnh vực biển mới” tại Nghị quyết số 20- NQ/TW.