Quang cảnh thị trấn Kulusuk thuộc đảo Greenland, Đan Mạch. Ảnh: Getty Images/TTXVN
Theo kênh CNN, tuy chủ nghĩa bành trướng của Mỹ đã trở lại mạnh mẽ dưới thời Tổng thống Trump, nhưng ý tưởng Mỹ kiểm soát Greenland xuất hiện từ lâu trước khi ông trở thành tổng thống.
Greenland, hòn đảo rộng khoảng 2,16 triệu km², nằm ở vị trí địa chính trị chiến lược, giữa Mỹ và châu Âu, đồng thời nằm trên hành lang GIUK - một tuyến đường biển nối Greenland, Iceland và Anh, kết nối Bắc Cực với Đại Tây Dương. Hòn đảo cũng có trữ lượng tài nguyên thiên nhiên phong phú, gồm dầu mỏ, khí đốt và khoáng sản đất hiếm, khiến đảo này càng quan trọng về chiến lược.
Thương vụ Alaska năm 1867 và tham vọng Bắc Cực của Mỹ
Sau Nội chiến Mỹ, chính quyền Tổng thống Andrew Johnson muốn mở rộng ảnh hưởng của Mỹ ở Thái Bình Dương.
Sau khi Mỹ mua thành công Alaska từ Nga với giá 7,2 triệu USD năm 1867, Ngoại trưởng Mỹ William H.Seward đã nhắm đến các lãnh thổ Bắc Cực khác.
Theo mong muốn của ông Seward, ông Robert J. Walker (cựu Bộ trưởng Tài chính và đã tham gia thương vụ Alaska) khuyến nghị Mỹ nên thêm Greenland và Iceland vào danh mục lãnh thổ, nhất là Iceland.
Ông Walker cho biết: “Lý do là chính trị và thương mại”, đồng thời nhấn mạnh diện tích rộng lớn và khoáng sản phong phú của Greenland. Ông nói: “Bờ biển Greenland, hơn bất kỳ nơi nào khác, có nhiều vịnh sâu, cửa sông và vịnh hẹp, một số có thể nối từ bờ Tây sang bờ Đông, tạo ra đường bờ biển dài và tạo ra vùng đánh cá rộng lớn và được bảo vệ. Đá và địa chất Greenland… ngoài than đá có giá trị đã được phát hiện, còn cho thấy tiềm năng khoáng sản lớn”.
Ông Walker cho rằng sở hữu Greenland sẽ giúp Mỹ kiểm soát thương mại thế giới. Tuy nhiên, Mỹ không đưa ra đề nghị chính thức nào với Đan Mạch.
Đề xuất táo bạo năm 1910
Năm 1910, Đại sứ Mỹ tại Đan Mạch Maurice Francis Egan viết thư cho Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ, đưa ra một đề xuất rất táo bạo. Ông Egan đề nghị Mỹ trao đảo Mindanao (Philippines, lúc đó thuộc Mỹ) đổi lấy Greenland và Quần đảo Tây Ấn của Đan Mạch.
Ông Egan viết: “Greenland, như các ông biết, là độc quyền của Đan Mạch. Đảo này chưa từng được khai thác, mặc dù người Na Uy thông minh đến mức họ có thể nhận ra tiềm năng của Greenland, tương tự như cách họ đã nhìn thấy những cơ hội có thể tận dụng ở Iceland”.
Đề xuất không đi xa hơn và khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất sắp nổ ra, Mỹ chuyển chú ý sang nơi khác.
Một vài năm sau, Mỹ mua Quần đảo Tây Ấn của Đan Mạch (nay là Quần đảo Virgin thuộc Mỹ) với số vàng trị giá 25 triệu USD để ngăn chúng rơi vào tay Đức.
Lời đề nghị 100 triệu USD năm 1946
Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, khi Đức xâm lược Đan Mạch, Mỹ đảm nhận việc phòng thủ Greenland và thiết lập hiện diện quân sự.
Năm 1946, sau nhiều năm cân nhắc, Mỹ dưới thời Tổng thống Harry Truman lần đầu đưa ra đề nghị chính thức mua Greenland từ Đan Mạch.
Đề nghị này lúc đó là bí mật và lần đầu được tiết lộ năm 1991 trên một tờ báo Đan Mạch, hai thập niên sau khi tài liệu được giải mật.
Tháng 4/1946, quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ John Hickerson tham dự cuộc họp ủy ban lập kế hoạch và chiến lược của Hội đồng Tham mưu Liên quân và cho biết gần như mọi thành viên đồng ý Mỹ cần cố gắng mua Greenland.
Ông Hickerson viết trong bản ghi nhớ: “Ủy ban cho rằng Mỹ đang có nhiều tiền, Greenland hoàn toàn vô giá trị với Đan Mạch và việc kiểm soát Greenland là cần thiết cho an ninh Mỹ”.
Chiến tranh Lạnh bắt đầu và Mỹ xem Greenland là yếu tố quan trọng cho an ninh quốc gia.
Tuy nhiên, ông Hickerson nói với ủy ban trên rằng ông nghĩ người Đan Mạch sẽ không muốn bán đảo này.
Tháng 5 cùng năm, William C. Trimble, trợ lý trưởng bộ phận Bắc Âu của Bộ Ngoại giao, đề xuất Mỹ trả số vàng trị giá 100 triệu USD để mua hòn đảo. Ông nói việc mua Greenland sẽ cung cấp cho Mỹ các căn cứ quý giá để phát động phản công bằng không quân ở Bắc Cực nếu bị tấn công.
Các quan chức Mỹ cũng bàn về việc trao đổi vùng đất giàu dầu ở Alaska lấy một phần Greenland, nhưng ông Trimble cho rằng Đan Mạch khó chấp nhận.
Ngày 14/12/1946, Ngoại trưởng Mỹ James Byrnes chính thức đưa đề nghị cho Bộ trưởng Ngoại giao Đan Mạch Gustav Rasmussen tại New York.
Đan Mạch không muốn bán Greenland. Tuy nhiên, Mỹ được phép xây dựng và vận hành các căn cứ quân sự trên đảo. Mỹ từng có nhiều căn cứ, nay chỉ còn một là Căn cứ Không gian Pituffik, trước gọi là Căn cứ Không quân Thule.
Năm 1979, Greenland thông qua trưng cầu dân ý để có quyền tự quản, tăng mức độ tự chủ so với Đan Mạch.
Thời kỳ Tổng thống Trump
Mặc dù Mỹ quan tâm Greenland từ lâu, nhưng chính quyền Tổng thống Trump đã tái khởi động nỗ lực mua hòn đảo và tăng cường cảnh báo vùng lãnh thổ Đan Mạch này.
Ông Trump lần đầu công khai bày tỏ mong muốn mua Greenland vào nhiệm kỳ đầu năm 2019, so sánh việc mua đảo này giống một giao dịch bất động sản lớn. Nhưng ý tưởng nhanh chóng bị Greenland và Đan Mạch bác bỏ, khẳng định hòn đảo không phải để bán.
Ngay sau khi thắng cử năm 2024, Tổng thống Trump tái khởi động ý tưởng mua Greenland, nhưng một lần nữa bị từ chối. Khoảng một năm trước, ông tổ chức họp báo tại khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago ở Florida, không loại trừ khả năng dùng quân sự để kiểm soát Greenland - điều mà Nhà Trắng gần đây cũng nhắc lại.
Trong bài phát biểu trước Quốc hội đầu năm 2025, ông Trump cảnh báo Greenland: “Tôi nghĩ chúng ta sẽ có được đảo này. Theo cách này hay cách khác, chúng ta sẽ có hòn đảo đó”.
Ngày 6/1, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt nói Tổng thống Trump đã công khai rằng việc mua Greenland là ưu tiên an ninh quốc gia của Mỹ và điều này quan trọng để ngăn chặn đối thủ ở Bắc Cực. Bà nói: “Tổng thống và đội ngũ đang thảo luận nhiều phương án để đạt mục tiêu chính sách đối ngoại quan trọng này. Và tất nhiên, sử dụng quân đội Mỹ luôn là lựa chọn có sẵn cho Tổng tư lệnh”.