Nhà máy chờ nguyên liệu
Trong khi gần 320 tấn quần áo cũ ở Hà Nội phải chở đi xử lý như rác, một nhà máy tái chế vải tại Gia Lai lại đang thiếu nguyên liệu, trong đó có quần áo đã qua sử dụng. Ngày 6/6/2025, Syre Impact AB, thuộc Tập đoàn Syre (Thụy Điển) được cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư nhà máy tái chế vải polyester trên diện tích 28,77 ha tại Khu công nghiệp Nhơn Hội (nay thuộc phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai). Dự án có tổng vốn khoảng 24.970 tỷ đồng (1 tỷ USD), công suất 150.000 - 250.000 tấn hạt nhựa PET mỗi năm.
Để chạy đủ công suất, theo phương án Syre trình cơ quan chức năng, nhà máy cần 300.000 - 400.000 tấn nguyên liệu mỗi năm, gồm 210.000 - 250.000 tấn phế liệu từ khâu cắt may và 50.000 - 90.000 tấn quần áo đã qua sử dụng. Trong khi đó, khảo sát của doanh nghiệp cho thấy nguồn cung trong nước cho tái chế polyester chỉ khoảng 40.000 - 60.000 tấn mỗi năm. Syre vì vậy đề nghị được nhập khẩu, trong đó có quần áo, hàng dệt đã qua sử dụng, mặt hàng đang nằm trong danh mục cấm nhập khẩu theo Thông tư 08/2023/TT-BCT của Bộ Công Thương. Giấy chứng nhận đầu tư của dự án ghi rõ, nếu nhà đầu tư không được chấp thuận nhập khẩu nguyên liệu, giấy chứng nhận sẽ mất hiệu lực.
Ngày 21/11/2025, Văn phòng Chính phủ có Công văn 11454/VPCP-KTTH giao tỉnh chủ trì, phối hợp Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính rà soát sự cần thiết sửa đổi quy định về môi trường và ngoại thương. Địa phương chủ trương ưu tiên nguyên liệu trong nước, chỉ tính đến nhập khẩu khi nguồn trong nước không đủ.
Tháng 5/2026, tỉnh Gia Lai kiến nghị Chính phủ cho phép nhà đầu tư nhập phế liệu dệt may với điều kiện hoàn thành nhà máy và chạy thử thành công bằng nguyên liệu trong nước, đồng thời giao các bộ xây dựng tiêu chí cho phế liệu nhập khẩu.
Điều kiện chạy thử bằng nguyên liệu trong nước đưa bài toán trở lại khâu thu gom. Đại sứ Thụy Điển tại Việt Nam Johan Ndisi, cho rằng nhà tái chế cần nguồn vật liệu ổn định, "được thu gom và phân loại đúng cách".
Nguồn cung trong nước thiếu không phải vì ít vải thải. Khảo sát của Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức (GIZ) công bố năm 2025, ước tính riêng khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài mỗi năm tạo ra khoảng 250.000 tấn vải vụn trong khâu cắt may. Phần được kéo lại thành sợi để dệt, tức tái chế ngang cấp, lại còn thấp. Ông Cao Quốc Khánh, Giám đốc vận hành thương hiệu Corèle (Pháp), cho biết tỷ lệ này tại Việt Nam hiện khoảng 12 - 18%.
Những nhà máy đã đi vào hoạt động cũng chủ yếu nhắm tới nguồn vải vụn sạch, đồng nhất từ xưởng may. RVN Fibers của tập đoàn Recover (Tây Ban Nha) tại Khu công nghiệp Nhơn Trạch II (Đồng Nai) ra mắt tháng 8/2024, có công suất 10.000 tấn xơ cotton mỗi năm từ vải vụn. Quần áo từ hộ gia đình muốn trở thành nguyên liệu phải qua thêm các công đoạn tách màu, tháo cúc, khóa kéo, phân loại sợi.
Ngay cả với phần vải sợi tự nhiên không còn tái chế được, yêu cầu phân loại vẫn đặt ra. Nghiên cứu của nhóm Giáo sư Rajkishore Nayak, Đại học RMIT Việt Nam, cho thấy ủ phân trùn quế có thể là cách hiệu quả nhất để biến loại vải này thành phân hữu cơ. Tuy nhiên, sản phẩm phải "được làm hoàn toàn từ sợi tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật hoặc động vật"; polyester, nylon khó phân hủy, còn thuốc nhuộm, hóa chất hoàn tất, cúc áo, khóa kéo đều làm quá trình ủ phức tạp hơn.
Từ phân loại tại nhà đến trách nhiệm nhà sản xuất
Khâu phân loại bắt đầu từ chính hộ gia đình và TP Hồ Chí Minh đã dùng giá rác để tạo động lực. Từ ngày 1/9/2026, theo Quyết định 65/2026/QĐ-UBND của UBND TP Hồ Chí Minh, hộ gia đình phân loại rác đúng quy định trả tiền theo khối lượng, còn hộ không phân loại hoặc phân loại sai trả theo nhân khẩu.
Sở Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng kế hoạch bắt buộc phân loại rác tại nguồn từ năm 2027 thay cho các mô hình tự nguyện, thí điểm. Ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó Giám đốc Sở cho biết phạm vi áp dụng sẽ mở rộng ra toàn thành phố.
Tuy nhiên, phân loại tại nhà chỉ có ý nghĩa khi khâu thu gom phía sau tách riêng được từng loại. Bà Nguyễn Thị Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ TP Hồ Chí Minh, lưu ý một phần rác đã phân loại vẫn bị thu gom chung, khiến người dân thấy công sức của mình không được ghi nhận. Với quần áo cũ, yêu cầu này càng rõ bởi việc tiếp nhận hiện dựa nhiều vào các trạm thu gom của doanh nghiệp và nhóm thiện nguyện.
Trách nhiệm còn nằm ở nhà sản xuất, đơn vị đưa quần áo ra thị trường. Nghị định 110/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 25/5/2026, đưa quần, áo, mũ, tất, găng tay, túi xách, giày, dép có thành phần nhựa vào danh mục sản phẩm mà nhà sản xuất, nhập khẩu phải đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ xử lý chất thải. Khoản đóng góp này dành cho xử lý chất thải nói chung, quần áo không thuộc danh mục sản phẩm phải thực hiện trách nhiệm tái chế, nên nhà sản xuất chưa buộc phải tự thu hồi sản phẩm cũ.
Giáo sư Rajkishore Nayak cho rằng, cơ quan chức năng có thể cân nhắc áp dụng trách nhiệm thu hồi, tái chế đối với các doanh nghiệp thời trang trong nước, đồng thời có chính sách khuyến khích các hãng tăng độ bền sợi vải. Hướng đi này đã được Liên minh châu Âu (EU) đưa vào quy định.
Bản sửa đổi Chỉ thị khung về chất thải của EU có hiệu lực từ ngày 16/10/2025 đã yêu cầu các nước thành viên trong 30 tháng phải thiết lập cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất cho hàng dệt may và giày dép. Nhà sản xuất trả phí cho từng sản phẩm đưa ra thị trường để chi cho hệ thống thu gom, xử lý; mức phí được điều chỉnh theo độ bền và khả năng tái chế. Từ ngày 19/7/2026, EU cũng cấm các doanh nghiệp lớn tiêu hủy quần áo, giày dép tồn kho chưa bán.
Ở Việt Nam, theo Tiến sĩ Trần Công Chính, Khoa Kinh tế phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, động lực để doanh nghiệp chuyển sang mô hình tuần hoàn còn hạn chế do chính sách môi trường chưa gắn chặt với các công cụ kinh tế như thuế, đầu tư và cấp phép.
Trong lúc đó, đề nghị nhập khẩu quần áo đã qua sử dụng của Syre vẫn đang được các bộ rà soát. Nếu kiến nghị của tỉnh Gia Lai được chấp thuận, nhà máy phải chạy thử thành công bằng nguyên liệu trong nước trước khi được nhập phế liệu. Khi đó, quần áo cũ từ hộ gia đình cần được thu gom, phân loại đúng cách ngay từ giai đoạn đầu.
