Sau ngày miền Bắc được hoàn toàn giải phóng, để đáp ứng yêu cầu quản lý, bảo vệ vùng biển và bờ biển từ Móng Cái - Quảng Ninh đến Cửa Tùng - Quảng Trị, ngày 7/5/1955, Bộ Quốc phòng ra Nghị định 284/NĐ-A thành lập Cục Phòng thủ bờ biển trực thuộc Bộ Quốc phòng - tiền thân của Hải quân nhân dân Việt Nam ngày nay. Cục Phòng thủ bờ biển ra đời mở đầu thời kỳ xây dựng và phát triển của Hải quân nhân dân Việt Nam với những trận đánh oai hùng, góp phần vào chiến thắng đế quốc Mỹ.
Sức mạnh của Hải quân
Quán triệt Nghị quyết Trung ương 15 (khóa II), Tổng Quân ủy quyết định đẩy mạnh xây dựng quân đội, nâng cao sức mạnh chiến đấu các lực lượng. Theo phương hướng đó, ngày 24/1/1959, Bộ Quốc phòng ra Nghị định 320/NĐ thành lập Cục Hải quân trên cơ sở Cục Phòng thủ bờ biển, với nhiệm vụ tham mưu cho Bộ xây dựng, chỉ huy lực lượng, quản lý quân cảng, bảo vệ hải phận miền Bắc. Đây là bước chuyển quan trọng, từ nhiệm vụ nghiên cứu sang chỉ huy, chỉ đạo mọi hoạt động xây dựng, sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu của Hải quân nhân dân Việt Nam.
 Các chiến sỹ phân đội 2 Hải quân luôn sẵn sàng chiến đấu bảo vệ vùng biển của Tổ quốc. Ảnh: Đoàn Tý - TTXVN |
Để bảo đảm cho Hải quân phát huy được sức mạnh hiện có và phát triển trong tương lai, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong điều kiện đế quốc Mỹ đẩy mạnh chiến tranh xâm lược miền Nam và âm mưu leo thang tiến hành chiến tranh đánh phá ra miền Bắc, ngày 3/1/1964, Bộ Quốc phòng ra Quyết định 01/QP thành lập Bộ Tư lệnh Hải quân trên cơ sở Cục Hải quân. Đến đây, Hải quân đã trở thành một quân chủng của Quân đội nhân dân Việt Nam, đánh dấu bước phát triển quan trọng về quy mô tổ chức, sức mạnh chiến đấu và là lực lượng nòng cốt trên chiến trường sông biển, lập nhiều chiến công.
Mở đầu là ngày 2 và ngày 5/8/1964, Hải quân nhân dân Việt Nam đã anh dũng đánh đuổi tàu khu trục Ma-đốc của đế quốc Mỹ xâm phạm vùng biển miền Bắc, bắn rơi 1 máy bay; hiệp đồng chiến đấu với lực lượng phòng không 3 thứ quân và quân dân các địa phương ven biển miền Bắc, bắn rơi 8 máy bay, bắn bị thương nhiều chiếc khác, bắt sống giặc lái, lập nên chiến công đánh thắng trận đầu.
Tiếp đó, những năm 1965-1968 và 1972-1973, trong điều kiện vừa tổ chức xây dựng lực lượng, vừa tham gia chiến đấu, Hải quân nhân dân Việt Nam đã vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ, đánh 716 trận, bắn rơi 118 máy bay, bắn bị thương 102 lần chiếc, bắn chìm và bắn bị thương 45 tàu thuyền địch, góp phần đánh thắng chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ. Đồng thời, Hải quân nhân dân Việt Nam đã nêu cao ý chí quyết tâm “đánh địch mà đi, mở luồng mà tiến”, làm nòng cốt phối hợp, hiệp đồng với các lực lượng vũ trang, các bộ, ngành, địa phương đánh bại chiến tranh phong tỏa sông biển miền Bắc bằng thủy lôi và bom từ trường của đế quốc Mỹ (trực tiếp tháo gỡ, rà phá, làm mất hiệu lực 2.400 quả thủy lôi), mở tuyến, thông luồng, nối lại tuyến vận tải đường biển chiến lược chi viện miền Nam.
Thực hiện nhiệm vụ chi viện chiến trường miền Nam, trong những năm 1961 - 1975, Hải quân nhân dân Việt Nam mở đường Hồ Chí Minh trên biển. Đây là một nhiệm vụ to lớn nhưng vô cùng khó khăn nguy hiểm. Nhưng với quyết tâm cao độ, Hải quân nhân dân Việt Nam đã sáng tạo ra nhiều phương thức vận chuyển táo bạo, hình thành nhiều tuyến, mở hàng chục bến bãi dọc ven biển miền Nam, đến tận cùng đất nước và sát cửa ngõ Sài Gòn, mưu trí vượt qua các phòng tuyến bao vây, phong tỏa của địch, vận chuyển hàng trăm ngàn tấn vũ khí trang bị, đạn dược, thuốc men, hàng chục ngàn lượt người đến những chiến trường khó khăn nhất, nơi mà đường mòn Hồ Chí Minh trên bộ không vươn tới được. Đường Hồ Chí Minh trên biển đã trở thành con đường huyền thoại, là nét sáng tạo độc đáo của nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Trên chiến trường miền Nam, Hải quân nhân dân Việt Nam đã sáng tạo ra cách đánh đặc công nước hết sức độc đáo, táo bạo trên chiến trường sông biển, đánh hơn 300 trận, đánh chìm, đánh hỏng 336 tàu xuồng, phá hủy nhiều phương tiện chiến tranh, tiêu diệt nhiều sinh lực địch, góp phần cùng các lực lượng trên khắp chiến trường miền Nam đánh chìm, đánh hỏng 4.473 tàu thuyền địch, đánh sập hàng trăm cầu cống... Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, Hải quân huy động cao nhất tàu thuyền để đưa gần 4.000 cán bộ, chiến sĩ đi chiến đấu; phối hợp cùng Quân khu 5, thần tốc, táo bạo, bất ngờ tiến công giải phóng quần đảo Trường Sa và các đảo ven biển miền Trung, vùng biển Tây Nam, góp phần vào thắng lợi trọn vẹn, vĩ đại của dân tộc.
Thực hiện nhiệm vụ quốc tế cao cả
Trong những năm đầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thống nhất, Hải quân đã tham gia chiến đấu bảo vệ Tổ quốc ở biên giới Tây Nam, tiếp đó làm nhiệm vụ quốc tế, góp phần giải phóng thủ đô Phnôm Pênh, thành phố Cô Công, các vùng biển Campuchia, cứu nhân dân nước bạn thoát khỏi nạn diệt chủng. Đồng thời, giúp bạn Lào xây dựng lực lượng, đào tạo cán bộ, thợ kỹ thuật, đóng mới tàu vận tải… góp phần tăng cường mối quan hệ đoàn kết Việt - Lào, hoàn thành nghĩa vụ quốc tế cao cả. Trong thời kỳ đổi mới đất nước từ 1986 đến nay, Hải quân nhân dân Việt Nam đã tập trung củng cố và phát triển lực lượng theo hướng “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”, không ngừng nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ làm nòng cốt bảo vệ chủ quyền, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định trên các vùng biển, đảo của Tổ quốc. Hiện nay, Quân chủng Hải quân được tổ chức thành 5 vùng chiến lược trải dọc chiều dài ven biển của đất nước, với đầy đủ 5 binh chủng (tàu mặt nước; tàu ngầm; không quân Hải quân; pháo - tên lửa bờ biển; Hải quân đánh bộ - đặc công Hải quân và phòng thủ đảo), đủ sức hoàn thành tốt nhiệm vụ mà Đảng, Tổ quốc và nhân dân giao phó.
Với những thành tích tiêu biểu trên, Hải quân nhân dân Việt Nam đã thực hiện trọn vẹn lời căn dặn của Bác Hồ khi Người về thăm Hải quân (15/3/1961): “Ngày trước ta chỉ có đêm và rừng. Ngày nay ta có trời, có biển. Bờ biển ta dài, tươi đẹp, ta phải biết giữ gìn lấy nó” . Ghi nhận những chiến công đặc biệt xuất sắc của Hải quân nhân dân Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã tuyên dương danh hiệu Đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, tặng thưởng 2 Huân chương Sao Vàng, 1 Huân chương Hồ Chí Minh, 2 Huân chương Độc lập, 3 Huân chương Quân công, 1 Huân chương Lao động. Hàng ngàn lượt tập thể và cá nhân được các cấp tặng danh hiệu anh hùng, huân chương các loại và nhiều phần thưởng cao quý khác… Gần 60 năm xây dựng, chiến đấu, trưởng thành, các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Hải quân đã xây đắp nên truyền thống vẻ vang: “Chiến đấu anh dũng; mưu trí, sáng tạo; làm chủ vùng biển; quyết chiến, quyết thắng”.
Đô đốc Nguyễn Văn Hiến
