Từ thuở thiếu thời, những âm vang núi rừng đã gắn bó với đời sống cộng đồng, hiện diện trong các dịp lễ mừng lúa mới, mừng nhà rông mới, cưới hỏi và lễ hội.
Tuy nhiên, trước tác động của đời sống hiện đại, những âm thanh và điệu múa ấy đang đứng trước nguy cơ mai một. Để gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, nhiều thôn, làng đã thành lập các đội, nhóm cồng chiêng, múa xoang; đồng thời tổ chức truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần tiếp nối mạch nguồn văn hóa truyền thống.
Từ truyền dạy…
Khi trời chập choạng tối, nghệ nhân A Trang ở thôn Đăk Tơ Lung, xã Đăk Kôi, tỉnh Quảng Ngãi lại đến nhà rông để truyền dạy cồng chiêng cho trẻ em trong thôn. Ở tuổi 83, ông đã có cả cuộc đời gắn bó với những âm thanh mang đậm bản sắc dân tộc. Dù tuổi cao, ông vẫn dành nhiều tâm huyết truyền dạy, mong muốn tiếng cồng chiêng tiếp tục được gìn giữ qua các thế hệ.
Những bài chiêng như “Mừng lúa mới”, “Đón Bác Hồ về làng” được ông hướng dẫn tỉ mỉ. Với nghệ nhân A Trang, mỗi bài chiêng không đơn thuần là những âm thanh nối tiếp nhau mà còn chứa đựng niềm vui mùa màng, tình cảm cộng đồng và những câu chuyện về cuộc sống của người Xơ Đăng được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Những nghệ nhân lớn tuổi ở thôn Đăk Tơ Lung, xã Đăk Kôi, tỉnh Quảng Ngãi đang hướng dẫn cho thế hệ trẻ múa xoang, đánh cồng chiêng.
“Tôi mong muốn tiếng cồng chiêng không chỉ là di sản của dân tộc mà còn được gìn giữ qua nhiều thế hệ, mãi là một phần không thể thiếu trong các hoạt động văn hóa của thôn, làng. Tôi truyền dạy cho các cháu để khi trưởng thành, các cháu biết gìn giữ cồng chiêng, điệu múa xoang truyền thống, để văn hóa của người Xơ Đăng không mai một theo thời gian”, nghệ nhân A Trang chia sẻ.
Là thành viên nhỏ tuổi nhất trong đội học cồng chiêng của thôn, em A Thiên Ân (12 tuổi) cho biết, em từng được học cồng chiêng khi nhà trường mời nghệ nhân về hướng dẫn. Tuy nhiên, việc được học thường xuyên tại nhà rông giúp em hiểu hơn về cồng chiêng và thêm yêu thích loại nhạc cụ này.
“Ông A Trang đánh mẫu trước, chúng con học theo. Nếu chúng con đánh chưa chuẩn thì ông tận tình cầm tay, chỉ cách đánh. Được học cồng chiêng, con thấy rất bổ ích. Bây giờ, con không chỉ biết đánh cồng chiêng mà còn hiểu thêm về văn hóa dân tộc”, A Thiên Ân chia sẻ.
Cùng với các bé trai học đánh cồng chiêng, những bé gái trong thôn được làm quen với các điệu múa xoang do Nghệ nhân ưu tú Y Nía (58 tuổi) truyền dạy. Bằng sự kiên nhẫn, nghệ nhân Y Nía hướng dẫn các em từng động tác, từ cách đặt chân, bước theo nhịp chiêng đến xòe bàn tay, vung tay sao cho mềm mại. Sau hơn 3 tháng học tập, múa xoang đã dần trở nên quen thuộc với các em nhỏ trong thôn.
Em Y Nga (13 tuổi) cho biết, vì yêu thích múa xoang nên em đã đến nhà rông học cùng Nghệ nhân ưu tú Y Nía. Ban đầu, em chưa biết phối hợp động tác tay, chân theo nhịp chiêng. Tuy nhiên, nhờ được nghệ nhân tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, em đã có thể thực hiện cả những động tác khó. Em sẽ tiếp tục học thêm nhiều bài múa để có thể biểu diễn thuần thục trong thời gian tới.
Những nghệ nhân lớn tuổi ở thôn Đăk Tơ Lung, xã Đăk Kôi, tỉnh Quảng Ngãi, hướng dẫn cho thế hệ trẻ múa xoang, đánh cồng chiêng.
Ông Trần Đồng, Phó Chủ tịch UBND xã Đăk Kôi cho biết, lớp truyền dạy cồng chiêng, múa xoang được chính quyền địa phương hỗ trợ kinh phí hoạt động trong 10 ngày. Tuy nhiên, các nghệ nhân vẫn tự nguyện dành hơn 3 tháng để hướng dẫn các em nhỏ. Đến nay, thôn Đăk Tơ Lung đã có hơn 20 em biết phối hợp biểu diễn cồng chiêng, múa xoang. Từ đó, thôn thành lập đội cồng chiêng “nhí”, phục vụ các hoạt động văn hóa, văn nghệ của thôn và xã.
“Những nghệ nhân lớn tuổi luôn nhiệt tình truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ. Từ hiệu quả của lớp học tại thôn Đăk Tơ Lung, xã dự kiến nhân rộng mô hình đến các thôn, làng khác và hướng dẫn thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian để tạo không gian cho người dân, nhất là lớp trẻ được thực hành văn hóa truyền thống”, ông Trần Đồng nói.
… Đến biểu diễn
Nhờ vào sự truyền dạy, thôn Đăk Tơ Lung, xã Đăk Kôi, tỉnh Quảng Ngãi, đã có thêm một đội cồng chiêng, xoang “nhí”.
Tại xã biên giới Đăk Long, tỉnh Quảng Ngãi, hơn 90% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số Giẻ - Triêng và Xơ Đăng (nhánh Hà Lăng). Những năm qua, với sự hỗ trợ, tuyên truyền của chính quyền địa phương, người dân đã thành lập nhiều đội, nhóm cồng chiêng, múa xoang. Các đội vừa biểu diễn trong những sự kiện văn hóa, văn nghệ của thôn vừa tham gia giao lưu với các đội ở những địa phương khác trong tỉnh.
Tại thôn Pêng Bloong, đội cồng chiêng, múa xoang được thành lập hơn 10 năm nay với khoảng 30 nghệ nhân tham gia. Các nghệ nhân nam đảm nhiệm việc đánh cồng chiêng và chơi những nhạc cụ truyền thống như đàn đá, đinh pút, ting ning…
Trong khi đó, các nghệ nhân nữ chơi đàn T’rưng và múa xoang. Trong không gian nhà rông truyền thống, tiếng nhạc cụ hòa cùng điệu múa xoang uyển chuyển tạo nên sắc màu văn hóa đặc trưng của vùng biên giới.
Nghệ nhân A Mrai, thôn Pêng Bloong cho biết, ông tham gia đội cồng chiêng, múa xoang của thôn khoảng 5 năm nay. Ban đầu, ông chơi các nhạc cụ như đàn đá, đinh pút. Sau đó, ông tự sáng chế một loại nhạc cụ mới từ ống nứa có 9 nốt nhạc, tạo ra những âm thanh phù hợp với các bài nhạc của dân tộc Giẻ - Triêng.
Cùng với các thành viên trong đội, ông đã tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa, nghệ thuật của địa phương. Đặc biệt, tại Liên hoan cồng chiêng, xoang các dân tộc thiểu số tỉnh Kon Tum lần thứ II năm 2024, đội cồng chiêng, múa xoang thôn Pêng Bloong đã giành giải Nhất.
“Tôi vui lắm vì được góp phần cùng các nghệ nhân trong thôn mang những âm thanh, điệu múa của người Giẻ - Triêng đi giao lưu với bà con các dân tộc khác ở tỉnh Kon Tum cũ nay là tỉnh Quảng Ngãi. Đội nghệ nhân chúng tôi sẽ tiếp tục rèn luyện để phát huy hơn nữa giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình”, nghệ nhân A Mrai chia sẻ.
Nhờ vào sự truyền dạy, thôn Đăk Tơ Lung, xã Đăk Kôi, tỉnh Quảng Ngãi đã có thêm một đội cồng chiêng, xoang “nhí”.
Bà Y Thà, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Pêng Bloong cho biết, đội cồng chiêng, múa xoang của thôn thường xuyên tập luyện tại nhà rông nhằm gìn giữ nét văn hóa độc đáo của dân tộc. Các bài cồng chiêng, điệu múa xoang vẫn được biểu diễn trong những dịp lễ hội của thôn như Lễ mừng lúa mới, Tết Nguyên đán, Ngày hội Đại đoàn kết. Khi được xã, tỉnh mời tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, đội luôn sẵn sàng góp mặt cùng các dân tộc khác tạo nên sự đa dạng trong đời sống văn hóa địa phương.
“Với vai trò là Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn, trong các buổi họp chi bộ hay họp thôn, tôi thường xuyên lồng ghép việc tuyên truyền, vận động bà con nhân dân, nhất là thế hệ trẻ tham gia vào đội cồng chiêng, xoang của thôn. Đến nay, đội cũng đã kết nạp được 6 thành viên trẻ tuổi. Đây sẽ là lớp kế cận để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình”, bà Y Thà cho biết thêm.
Theo bà Trần Thùy Dương, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Đăk Long, tỉnh Quảng Ngãi, Ủy ban nhân dân xã đã chỉ đạo ngành văn hóa phối hợp với các thôn trên địa bàn xây dựng mỗi thôn có ít nhất một đội văn nghệ để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Hiện nay, các thôn đang phát huy rất tốt trong việc tập luyện cũng như tổ chức biểu diễn trong các ngày lễ hội của dân tộc.
Thời gian tới, Phòng Văn hóa - Xã hội xã Đăk Long sẽ tham mưu cho Đảng ủy, Ủy ban nhân dân xã chỉ đạo các thôn duy trì việc tập luyện và hoạt động của đội cồng chiêng, xoang, gắn với việc thực hiện chương trình mục tiêu phát triển văn hóa giai đoạn 2026 - 2030. Xã cũng sẽ hỗ trợ cho các đội nghệ nhân để truyền dạy lại cho các thế hệ trẻ; hỗ trợ cho các thành viên đội nghệ nhân tham gia tập luyện hàng tháng.
“Việc các thôn xây dựng đội cồng chiêng, xoang không chỉ khẳng định nỗ lực của bà con nhân dân trong việc bảo tồn loại hình âm nhạc, nghệ thuật truyền thống mà còn là tiền đề để xã Đăk Long phát triển loại hình du lịch cộng đồng, gắn với trải nghiệm văn hóa truyền thống và khám phá cảnh sắc thiên nhiên. Qua đó, tạo ra nguồn thu cho chính bà con nhân dân, tiếp tục tạo động lực để các loại hình nghệ thuật truyền thống được bảo tồn và phát huy giá trị trong tương lai”, bà Trần Thùy Dương khẳng định.