Làng Nha Xá (xã Mộc Nam, huyện Duy Tiên, Hà Nam) nằm trên bờ sông Hồng nặng đỏ phù sa, có nghề dệt lụa nổi tiếng từ xưa. Người được dân làng tôn thờ làm Thành hoàng làng là ông tổ dạy dân dệt lụa và bắt cá hương (cá giống) Nhân Huệ Vương - Phiêu kỳ Đại tướng quân Trần Khánh Dư.
 Không gian phối cảnh của làng lụa Nha Xá. Ảnh: Thế Khải |
Trần Khánh Dư là một vị tướng lỗi lạc thời Trần, người đã có công lớn trong ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông và đánh dẹp Chiêm Thành. Cuối đời, ông về ở tại vùng đất được phong thuộc xã Dương Hòa, lộ Lý Nhân (Hà Nam). Có lần du ngoạn trên sông Hồng, ông thấy bãi sông đẹp, đã lên xem và hướng dẫn dân Nha Xá vớt cá hương trên sông về nuôi và trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa... Từ đó, nghề dệt lụa được người dân Nha Xá cần cù gìn giữ. Vào những năm đầu thế kỷ 20, lụa Nha Xá đã có mặt ở nhiều nơi. Năm 1931, lụa Nha Xá đã dự hội chợ ở Phnômpênh (Campuchia). Năm 1938, dự hội chợ Huế. Năm 1935, đã có 6 nhà tư sản Nha Xá có cửa hàng bán lụa ở Sài Gòn, Hồng Công... Năm 1939, nghề dệt, nghề cá đều thịnh vượng. Làng đã xây đình thờ Trần Khánh Dư (do KTS Tạ Mỹ Duật thiết kế xây dựng) và nhiều gia đình trong làng thuê các kiến trúc sư Pháp, Việt thiết kế biệt thự. Trải qua sự tàn phá của chiến tranh và thời gian, đến nay làng vẫn còn 18 ngôi biệt thự đẹp. Tất cả đều là từ dệt lụa, dân làng cho biết vậy.
Năm 1959, phong trào hợp tác xã phát triển, cả Nha Xá là một hợp tác xã làm gia công cho Nhà nước, cả làng ăn gạo Nhà nước. Năm 1986, chuyển sang kinh tế thị trường, người dệt phải tự bươn chải và gặp không ít khó khăn từ tìm kiếm nguyên liệu đầu vào, trang bị máy móc, cũng như tìm thị trường tiêu thụ, nhưng dân làng vẫn cố giữ nghề.
 Dệt lụa tại làng Nha Xá. Ảnh: Xuân Cường |
Hiện nay, hợp tác xã Nha Xá có 500 xã viên, trong đó 90% hộ dân tham gia dệt, với trên 350 lao động chính và 200 máy dệt. Có những gia đình có 2 - 3 máy dệt trong nhà, những hộ này thường khép kín các công đoạn từ thu mua nguyên liệu đến bán thành phẩm. Những xưởng lớn có hàng chục máy dệt, những máy dệt lớn chuyên dệt những sản phẩm có chất lượng cao cung cấp cho các thị trường cao cấp trong và ngoài nước là Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và xuất khẩu sang Lào, Thái Lan...
Làng dệt Nha Xá đang từng bước hiện đại hóa các khâu sản xuất, bỏ dần nếp sản xuất thủ công. Các gia đình trước đây làm đủ các công đoạn, nay đã chuyển sang chuyên môn hóa. Hộ dệt chỉ có dệt, hộ nhuộm thì chuyên nhuộm. Chính vì vậy mà chất lượng sản phẩm được nâng cao, sản lượng lớn hơn. Nhiều mặt hàng mới ra đời như hàng đũi, tơ se, hàng lụa hoa, hàng lanh..., chất lượng, mẫu mã sản phẩm tiếp tục được nâng cao. Từ Nha Xá, nghề dệt đã lan rộng sang nhiều vùng xung quanh như Lảnh Trì, Chuyên Ngoại, Hòa Mạc, Đồng Văn... và tạo việc làm cho hàng trăm gia đình.
Nhưng làm thế nào để giới thiệu và tiêu thụ nhiều sản phẩm lụa Nha Xá, trong lúc khách hàng vẫn chưa biết nhiều đến thương hiệu này mặc dù Nha Xá chỉ cách Hà Nội 60 km? Hợp tác xã có một nhà giới thiệu sản phẩm nhưng quanh năm đóng cửa và không có khách.
Hà Nam là tỉnh có nhiều lễ hội và nhiều điểm du lịch hấp dẫn: Lễ hội Đền Trần Thương, Đền Bà Vũ, Ngũ Động Sơn, Chùa Bà Đanh, Tam trúc Long Đọi Sơn, Lảnh Giang, quê hương nhà văn Nam Cao, nhà thơ Nguyễn Khuyến... Các điểm du lịch này ngày càng thu hút du khách, đặc biệt vào những ngày nghỉ cuối tuần, lễ Tết, và nhất là những ngày hội. Mỗi du khách tới đều mong muốn có một sản phẩm lưu niệm của địa phương. Và vì thế, lụa Nha Xá sẽ có thể quảng bá thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm ngay trên chính trên quê hương mình. Thuận lợi nhất là gắn làng nghề dệt Nha Xá với điểm du lịch tâm linh Đền Lảnh Giang.
Nằm bên cạnh thôn Nha Xá có đền Lảnh Giang và Đền cửa sông thuộc thôn Yên Lạc, cũng thuộc xã Mộc Nam. Đền Lảnh Giang thờ ba vị tướng của Hùng Duệ Vương, Đền cửa sông thờ Tiên Dung - Chử Đồng Tử. Đây là những ngôi đền nổi tiếng linh thiêng, hằng ngày có hàng trăm khách thập phương về lễ bái. Lễ hội Đền Lảnh Giang được tổ chức hai kỳ. Lễ hội chính vào các ngày từ 18 - 25 tháng 6 âm lịch và tháng 8 âm lịch. Đền còn là một địa chỉ du lịch hàng đầu của tỉnh Hà Nam và tuyến du lịch trên sông Hồng. Các màn diễn xướng hầu thánh với sự kết hợp giữa dân gian và đương đại cùng sự tham gia của các nghệ sĩ trình diễn âm nhạc diễn ra từ 23 - 26 tháng 7 âm lịch, dự báo số lượng du khách trong ngày lễ hội năm nay có 5.000 - 6.000 người, đến năm 2020 sẽ có 15.000 người và năm 2030 sẽ có tới 30.000 người. Những ngày rằm, mồng một và những ngày nghỉ cuối tuần, những ngày lễ hiện nay có từ 400 - 500 người, năm 2025 sẽ là 800 người và năm 2030 sẽ có hàng ngàn người... Đây thực sự là những con số đáng hy vọng đối với mảnh đất Nha Xá nói chung và nghề dệt lụa nói riêng.
Theo quy hoạch chi tiết điểm du lịch văn hóa tâm linh, Đền Lảnh Giang đã được UBND tỉnh Hà Nam phê duyệt và công bố năm 2012, có diện tích tới 184.299 m2. Và tại đây cũng đã bố trí một khu vực xây dựng nhà giới thiệu sản phẩm lụa Nha Xá, rộng tới hàng ngàn m2.
Như vậy rõ ràng nơi đây sẽ là địa điểm lý tưởng cho lụa Nha Xá lên ngôi. Hy vọng rằng công trình này sẽ sớm được thực hiện và mỗi du khách tới thăm di tích lịch sử tâm linh Lảnh Giang sẽ được tới thăm đình Nha Xá thờ vị tướng lỗi lạc và tài hoa Trần Khánh Dư, thăm ngôi chùa mà Trần Khánh Dư đã trút mũ áo đi tu. Khi ra về, các du khách sẽ có những tấm lụa đẹp cho người thân, những chiếc khăn lụa tơ tằm với nhiều màu sắc cho những người yêu dấu...
KTS Nguyễn Thế Khải
