Nếu như người đàn ông đóng vai trụ cột trong đời sống của người Dao Thanh Y thì phụ nữ ở dân tộc này lại nắm giữ những giá trị không thể thay thế, là người nuôi dưỡng phát huy nguồn văn hóa truyền thống trong mỗi gia đình và rộng hơn là bản sắc của cả một dân tộc. Một trong những nét văn hóa của phụ nữ Dao Thanh Y ở thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh còn giữ lại được là nghệ thuật thêu, dệt thổ cẩm, thể hiện sự khéo léo, tài tình của phụ nữ.
Người Dao Thanh Y quan niệm, những cô gái giỏi giang khéo tay phải được thể hiện qua chính các bộ trang phục truyền thống nhiều sắc màu, kỳ công; hoa văn hài hòa… Từ các chất liệu thổ cẩm, rồi tơ tằm hoặc những sợi len cùng với dụng cụ thô sơ như ống thanh tre, người phụ nữ Dao Thanh Y đã thêu, dệt lên những bộ trang phục tinh tế, chắc chắn, đẹp rực rỡ. Trang phục người Dao Thanh Y còn là của hồi môn dành cho con gái…
Trang phục của bà con Dao Thanh Y ở Quảng Ninh cũng rất đa dạng. Trong lễ cưới hỏi, cô dâu, chú rể diện lễ phục thổ cẩm Dao Thanh Y rực rỡ, điểm xuyết bởi dây thắt lưng, mũ đội đầu và các vòng bạc trang trí. Trang phục lễ tết thì sặc sỡ, nhiều màu sắc. Dịp làm lễ hoặc ma chay nổi bật là trang phục của thầy mo có thêm áo rồng trang nghiêm, uy nghi…
Màu sắc của bộ trang phục cũng rất phong phú, như vàng, đen, trắng, xanh, đỏ kết hợp được trên nền vải đen, hội tụ đủ ngũ hành kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Mỗi màu sắc ấy lại tượng trưng cho tư tưởng tâm linh của đồng bào dân tộc Dao Thanh Y, rằng nếu mặc trang phục sắc màu sặc sỡ sẽ tránh được thú dữ, bởi thú có dữ đến đâu cũng vẫn yêu cái đẹp. Điều này cho thấy một nếp nghĩ, tâm hồn đẹp của những con người quanh năm cuộc đời gắn bó với núi rừng.
Tại thôn Khe Sú 1 xã Thượng Yên Công, TP Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh, hàng ngày người ta vẫn nhìn thấy bà Lý Thị Mai ngồi bên những sắc màu xanh đỏ để dệt và thêu những bộ trang phục truyền thống. Người phụ nữ đã ngoài 70 tuổi không chỉ giữ được đam mê cho bản thân mà rất tâm huyết trọng việc dạy nghề cho những ai có nhu cầu đến học. Bà cũng là người năng nổ trong tổ thêu thổ cẩm dao Thanh Y và tổ dệt dây lung người Dao trên địa bàn xã. Cứ vậy, từ bà truyền cho mẹ, mẹ lại dạy cho con, không có một sách vở nào ghi lại quy trình cụ thể, nhưng người Dao vẫn có những cách thức riêng của mình để lưu giữ văn hóa truyền thống dân tộc.
Bà Mai là người thêu thắt lưng, khăn đội đầu của người Dao rất giỏi. Bà chia sẻ: "Tôi biết dệt từ năm 16 tuổi đến giờ. Tôi đã truyền dạy được cho hơn 30 người biết dệt thắt lưng trang phục dân tộc tôi. Dạy được cho các cháu biết đến dệt truyền thống mình vui, phấn khởi lắm vì đã giữ được bản sắc dân tộc ngày xưa. Tôi mong con cháu của tôi cũng biết làm, lưu giữ để cái nghề của mình nó không thể quên đi".
Kỹ năng thêu dệt phối màu sắc được người phụ nữ Dao Thanh Y rèn luyện từ nhỏ, vì vậy họ thành thục và điêu luyện với từng đường kim mũi chỉ, các họa tiết trên trang phục chủ yếu thêu vo bằng tay mà không cần kẻ vẽ, tạo hình từ trước.
Những đôi tay khéo léo của những người bà, người mẹ Dao Thanh Y vẫn miệt mài dệt từng chiếc dây đai, thêu từng mũi kim sợi chỉ cho ra những bộ trang phục rực rỡ sắc màu, vừa để mặc trong những dịp lễ hội, vừa làm “của hồi môn cho con gái” và quan trọng hơn cả, họ truyền dạy cho thế hệ đi sau gìn giữ gốc gác từ những điều bình dị nhất.
Bà Hoàng Thị Thân thôn Khe Sú 1 cho biết: Từ nhiều năm nay ở đây chúng tôi đã hình thành tổ thêu thổ cẩm Dao Thanh Y và tổ dệt dây lưng người Dao. Tổ thêu, dệt ngoài việc tạo ra các sản phẩm truyền thống, chúng tôi còn có trách nhiệm truyền dạy cho lớp trẻ và những ai muốn đến học thêu, dệt thổ cẩm của người Dao. Chúng tôi còn vận động bà con mặc quần áo truyền thống vào các dịp lễ tết, đám cưới, mùa lễ hội và bà con đã hưởng ứng làm theo rất tích cực. Gần như 100% phụ nữ lớn tuổi trong xã đều biết thêu dệt quần áo dân tộc mình.
Hương Hiền