Đây là dịp để mọi người thể hiện lòng biết ơn với tổ tiên, ông bà, cha mẹ; gắn kết tình cảm gia đình và đoàn kết trong cộng đồng. Theo thời gian, Tết Trung thu đã có nhiều biến đổi để thích nghi với những điều kiện và hoàn cảnh của xã hội hiện đại. Tuy nhiên, những nét đẹp truyền thống và các giá trị cốt lõi của Trung thu vẫn được gìn giữ, tiếp nối và lưu truyền qua các thế hệ.
Tết Trung thu - Tết của đoàn viên
Theo các nhà khảo cổ học, Tết Trung Thu ở Việt Nam là phong tục độc đáo có từ thời sơ sử của người Việt cổ, gắn liền với nền văn hóa Đông Sơn. Những hình ảnh mô phỏng lễ hội được in trên mặt trống đồng Đông Sơn. Còn theo văn bia chùa Đọi, từ đời nhà Lý, Tết Trung Thu được tổ chức ở Kinh thành Thăng Long vào ngày rằm tháng tám, với các hội đua thuyền, múa rối nước và rước đèn.
Cho đến nay, tuy thời điểm ra đời chính xác của Tết Trung Thu vẫn còn là một câu hỏi chưa có đáp án, nhưng có thể khẳng định đây là một phong tục đẹp, được nhân dân ta lưu truyền qua nhiều thế kỷ và là một ngày lễ lớn trong năm. Theo thời gian, Tết Trung thu đã đi vào đời sống tinh thần của nhân dân, in đậm dấu ấn tâm hồn người Việt.
Việt Nam là nước có nền văn hóa nông nghiệp lâu đời nên Tết Trung thu được xếp loại vào “hội mùa”, nghĩa là một sinh hoạt văn hoá theo mùa, một lễ hội nông nghiệp, một nghi thức nông nghiệp. Vào thời điểm tháng tám, lúa mới vừa cấy xong, hoa màu cũng đã trồng, mà mùa gặt chưa tới, các làng xã tổ chức lễ hội Trung thu cho thiếu nhi vui chơi, cho con cháu đoàn viên, cho lứa đôi gặp gỡ... Và quan trọng hơn, lễ hội này cũng là cách bày tỏ lòng thành kính và biết ơn đối với các thần linh luôn bảo vệ cho cuộc sống của người dân.
Không chỉ mang đậm dấu ấn về một nền nông nghiệp lúa nước nói chung, Tết Trung thu còn là một lễ hội lớn, đặc trưng với nhiều ý nghĩa. Các hoạt động nghi lễ, như: bày mâm trái cây, múa lân, múa rồng, trẻ rước đèn hát đồng dao... nhằm khuấy động thời khắc linh thiêng này để đất trời hoà chung niềm hân hoan đó mà chiều lòng người mà ban cho những mùa màng tốt tươi, no đủ.
Nếu như Tết Nguyên đán người dân làm bánh chưng, bánh giầy dâng cúng Tổ tiên thì Tết Trung thu, những chiếc bánh nướng, bánh dẻo ngọt ngào cùng nhiều loại hoa quả lại không thể thiếu trong mâm cỗ dâng cúng tổ tiên và mâm cỗ trông trăng.
Trong sách "Việt Nam phong tục", Nhà văn hóa Phan Kế Bính có viết: Trung thu xưa thường có hai cỗ là cỗ cúng gia tiên và cỗ thưởng trăng. Những mâm cỗ này lấy bánh nướng và bánh dẻo làm trung tâm biểu tượng trời đất vuông tròn; các loại hoa quả đủ màu ngũ hành (xanh, đỏ, vàng, trắng, đen - tương ứng với các nhân tố là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) như gửi vào đó thông điệp về sự vận hành tương sinh của vũ trụ.
Trong văn hóa Việt, Tết Trung thu không chỉ là ngày tết của trẻ em mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự đoàn viên và gắn kết cộng đồng. Các hoạt động như chuẩn bị mâm cỗ trông trăng, làm bánh trung thu hay bày trí lồng đèn không chỉ là những nghi thức quen thuộc mà còn chứa đựng tình cảm, sự thấu hiểu và trách nhiệm giữa các thành viên người trong gia đình. Đây là dịp để cha mẹ chia sẻ với con cái những kỷ niệm và bài học truyền thống, như một cách gắn kết qua việc nuôi dưỡng tâm hồn và tinh thần thế hệ trẻ.
Đêm rằm, khi ánh trăng lên cao và sáng, mâm cỗ Trung thu được bày giữa sân đình hoặc ngay trước hiên nhà. Quanh mâm cỗ, cả gia đình quây quần, cùng nhau thưởng trăng, trò chuyện về mùa màng, về con cháu, về những hy vọng trong cuộc sống... và cùng nhau phá cỗ.
Không chỉ gói gọn trong phạm vi gia đình, Tết Trung thu còn là dịp toàn thể cộng đồng xích lại gần nhau hơn. Trong đêm rằm, tiếng trống múa lân vang vọng khắp ngõ xóm, phố phường. Những đoàn lân - sư - rồng nhảy múa trước sân đình, trong sự reo hò của trẻ nhỏ và sự hứng khởi của người lớn. Trẻ em tay cầm lồng đèn chạy nối đuôi nhau, hát vang những bài đồng dao, rồi rủ nhau chơi trò rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê… Mọi người cùng hòa nhịp vui chung.
Gìn giữ nét truyền thống Tết Trung thu
Cùng nhịp chuyển mình của cuộc sống hiện đại, Tết Trung thu trở nên rực rỡ, sôi động và phong phú hơn, nhưng vẫn giữ trọn tinh thần sum vầy, đoàn tụ vốn làm nên ý nghĩa của ngày Tết này.
Mâm cỗ Trung thu có sự biến đổi nhất định. Bên cạnh những món bánh truyền thống, giờ đây còn có sự xuất hiện của những loại bánh hiện đại, với nhiều hương vị và hình dáng phong phú. Bánh Trung thu nhân sô cô la, trà xanh, hay thậm chí là nhân kem lạnh đã trở thành một phần của mâm cỗ, mang đến sự mới mẻ nhưng vẫn giữ được nét văn hóa đặc trưng.
Đồ chơi Trung thu ngoài những chiếc đèn lồng giấy truyền thống có thêm rất nhiều loại đèn lồng điện tử với đủ loại hình dáng và màu sắc, phát ra những âm thanh vui nhộn.
Các sinh hoạt cộng đồng trong dịp Tết Trung thu thời nay cũng đã thay đổi. Tại các đô thị, dù không còn những khoảng sân rộng để bày mâm cỗ hay rước đèn quanh làng, người ta vẫn tìm được sự đoàn tụ bên ấm trà, cùng khoảnh khắc ngắm trăng từ ban công...
Các lễ hội Trung Thu được tổ chức tại phố đi bộ, trường học hay khu dân cư nay không chỉ là sân chơi cho trẻ em đắm mình trong không khí rộn ràng mà còn giúp người lớn sống lại ký ức tuổi thơ.
Những năm gần đây, nhiều địa phương đã tổ chức các hoạt động Trung thu mang đậm bản sắc truyền thống. Điển hình Lễ hội Thành Tuyên của tỉnh Tuyên Quang, với chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, du lịch, thể thao đặc sắc.
Lễ hội Thành Tuyên được tổ chức lần đầu năm 2004, nâng lên quy mô cấp tỉnh năm 2014 và từ đó đã trở thành sự kiện văn hóa đặc sắc của tỉnh Tuyên Quang và được biết đến là lễ hội Trung thu lớn nhất Việt Nam. Lễ hội Thành Tuyên với nhiều kỷ lục đã được sách Kỷ lục Guinness Việt Nam xác nhận như Lễ hội có nhiều mô hình đèn Trung thu độc đáo, lớn nhất Việt Nam, “Mâm cỗ Trung thu lớn nhất Việt Nam”, “Cặp đèn lồng lớn nhất Việt Nam”. Lễ hội Thành Tuyên năm 2026 có chuỗi hoạt động diễn ra liên tục từ ngày 19 đến 25/9.
Nhắc đến Trung thu Hà Nội, người dân và du khách thường nhớ đến những tuyến phố như Hàng Mã, Hàng Thiếc, Hàng Gai với sắc màu rực rỡ của đèn ông sao, đèn cá chép, ông tiến sĩ giấy, đèn thiềm thừ, tò he, mặt nạ giấy bồi và nhiều món đồ chơi dân gian. Tiếng trống múa lân rộn rã hòa cùng tiếng cười trẻ nhỏ, tiếng người mua bán tạo nên không khí náo nhiệt, đặc trưng của mỗi mùa trăng giữa lòng phố cổ.
Với sự kết hợp giữa không gian di sản, hoạt động trải nghiệm và sự tham gia của cộng đồng, từ 27/8 đến 30/9/2026, chuỗi hoạt động văn hóa Trung thu truyền thống với chủ đề "Lưu trăng phố cổ" diễn ra tại 6 di tích của Hà Nội, gồm Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ 50 Đào Duy Từ, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm, Ngôi nhà Di sản 87 Mã Mây, Di tích 40 Lãn Ông, Trung tâm Thông tin Văn hóa Hồ Gươm 2 Lê Thái Tổ, Di tích 28 Hàng Buồm.
Các hoạt động có thể kể đến như làm bánh Trung thu, tìm hiểu đồ chơi dân gian, thưởng thức trà, hương trầm và nghề thủ công. Vào 20h ngày Trung thu (25/9), lễ rước "Đêm trăng phố cổ" diễn ra tại phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm. Đoàn rước xuất phát từ Trung tâm Thông tin Văn hóa Hồ Gươm số 2 Lê Thái Tổ, diễu hành qua các tuyến phố xung quanh.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, lấy hình tượng Lân làm biểu tượng dẫn lối, triển lãm Vũ Lân khai hội (diễn ra từ ngày 5/9 đến 4/10/2026, ở Annam Gallery, số 371/4 đường Hai Bà Trưng, phường Xuân Hòa, TPHCM) trưng bày những chiếc lồng đèn giấy kiếng, đầu lân, khuôn bánh, hộp bánh, đồ chơi và nhiều hiện vật gắn với lễ hội trung thu xưa.
Đặc biệt, triển lãm không dừng ở hình ảnh múa lân quen thuộc mà giới thiệu nhiều kiểu thức biểu diễn lân khác nhau. Nổi bật tại triển lãm là hình ảnh đầu lân Nam sư của Đoàn lân - sư - rồng Nhơn Nghĩa Đường, một đoàn võ thuật, múa lân lâu đời tại khu vực Chợ Lớn.
Một mạch nội dung khác của triển lãm là nghề làm khuôn bánh. Tại Chợ Lớn, nghề chạm khắc khuôn bánh từng phát triển mạnh từ khoảng thập niên 1950, với nhiều cơ sở tập trung ở khu vực quận 5 trước đây.
Còn tại Làng nghề Nha Trang Xưa (phường Nam Nha Trang), chương trình “Trung Thu Xưa 2026” (diễn ra từ nay đến ngày 27/9) mang đến không gian hoài niệm với đèn ông sao, đèn lồng, tiếng trống hội, múa lân và sự hiện diện của Chị Hằng, Chú Cuội. Chương trình tạo dựng không gian gắn kết để các thế hệ trong gia đình cùng tìm về giá trị Tết Đoàn viên. Điểm nhấn tại đây là các hoạt động cho thiếu nhi như: Làm lồng đèn, chơi trò chơi dân gian, kết hợp dịch vụ ẩm thực tại Buffet Quê Xưa và show thực cảnh “Ánh Sáng Huyền Thoại” về đêm.
Bên cạnh đó, chương trình “Biển ánh sáng” với hàng nghìn lồng đèn thắp sáng bờ biển, kết hợp các gian hàng workshop, trò chơi dân gian, trình diễn bài chòi, nghệ thuật múa Lân-Sư-Rồng đã tạo nên không gian rực rỡ. Ban Tổ chức cũng mở rộng quy mô chương trình đến Quảng trường 16 tháng 4 (phường Đông Hải, phía Nam tỉnh Khánh Hòa) với các hội thi trang trí lồng đèn. Mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, hoạt động “Trăng gửi ước mơ” tại lễ hội đã trao tặng hàng nghìn tập vở cho học sinh khó khăn và các em nhỏ tại các xã đảo.
Có thể thấy, khi những món quà Trung thu được trao tận tay các em nhỏ vùng khó khăn, các em học sinh ở mái ấm, trung tâm bảo trợ xã hội, ý nghĩa nhân văn của ngày Tết lại càng được nhân lên. Trung thu vì thế không chỉ là niềm vui cho trẻ nhỏ, mà còn trở thành biểu tượng của tình người, của sự quan tâm giữa cộng đồng.
