Không chỉ tạo lợi thế về thuế quan, hiệp định còn mở ra dư địa để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và từng bước xây dựng vị thế tại một trong những thị trường có tiêu chuẩn cao nhất thế giới. Tuy nhiên, khi EU liên tục mở rộng mạng lưới FTA với nhiều đối tác, khoảng thời gian lợi thế mà EVFTA mang lại sẽ không kéo dài mãi, đòi hỏi doanh nghiệp phải tận dụng hiệu quả để chuyển ưu đãi thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
Theo các chuyên gia, EVFTA là một nội dung thực thi quan trọng được nhắc đến trong các định hướng chiến lược về hội nhập kinh tế quốc tế của Đảng, như tinh thần nâng cao hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới nêu trong Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới. Hiệp định EVFTA ngày càng phát huy ý nghĩa khi EU đẩy mạnh đa dạng hóa chuỗi cung ứng, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống và mở rộng hợp tác với nhiều đối tác mới. Xu hướng này mở thêm dư địa cho hàng hóa Việt Nam, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải nhanh chóng mở rộng thị phần trước khi khoảng cách về ưu đãi thuế quan với các đối thủ dần thu hẹp.
Ông Trần Ngọc Quân, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và Liên minh châu Âu cho biết: Việt Nam hiện đang có lợi thế đi trước khoảng 3 - 5 năm so với nhiều quốc gia chưa có FTA với EU. Đây là khoảng thời gian đặc biệt quan trọng để doanh nghiệp mở rộng thị phần trước khi EU hoàn tất các hiệp định thương mại với những đối tác như Ấn Độ hay Indonesia.
Lợi thế lớn nhất mà EVFTA mang lại lúc này không chỉ nằm ở ưu đãi thuế quan mà ở cơ hội xây dựng chỗ đứng trên thị trường. Nếu tận dụng tốt "cửa sổ vàng" để mở rộng hệ thống phân phối, tạo dựng quan hệ với nhà nhập khẩu và khẳng định chất lượng sản phẩm, doanh nghiệp Việt Nam sẽ duy trì được lợi thế ngay cả khi các đối thủ được hưởng ưu đãi tương tự.
Thực tế cho thấy EVFTA đang tạo nền tảng để hàng Việt mở rộng hiện diện tại EU. Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại hai chiều đạt hơn 73,8 tỷ USD; trong đó xuất khẩu của Việt Nam đạt trên 56 tỷ USD. Chỉ trong năm tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang EU đạt 25,78 tỷ USD, tăng 13,3% so với cùng kỳ năm trước, đồng thời mang lại mức thặng dư thương mại lớn nhất trong các thị trường xuất khẩu của Việt Nam.
Đáng chú ý, tăng trưởng không chỉ đến từ các ngành công nghiệp chế biến như điện tử, máy tính, linh kiện mà còn ghi nhận ở nhiều nhóm hàng nông, lâm, thủy sản như cà phê, rau quả, hạt điều và thủy sản. Điều đó cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đang từng bước đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững của thị trường châu Âu.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) nhấn mạnh: EVFTA đã mang lại kết quả tích cực cho ngành thủy sản khi kim ngạch xuất khẩu sang EU duy trì ở mức 1,1 - 1,3 tỷ USD mỗi năm, bất chấp cạnh tranh ngày càng gay gắt và tác động từ cảnh báo "thẻ vàng" IUU.
Do đó, việc duy trì quy mô xuất khẩu này cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đã khai thác khá hiệu quả các cơ hội từ EVFTA, đồng thời từng bước đưa các sản phẩm, đặc biệt là tôm Việt Nam, tham gia sâu hơn vào hệ thống phân phối của châu Âu thông qua mạng lưới các nhà máy chế biến đạt tiêu chuẩn EU.
Cùng với cơ hội từ EVFTA, yêu cầu của thị trường EU cũng đang thay đổi nhanh chóng. Các quy định như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định chống phá rừng (EUDR), quy định về kinh tế tuần hoàn, thiết kế sinh thái hay hộ chiếu sản phẩm số đang thiết lập những tiêu chuẩn mới đối với hàng hóa nhập khẩu.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Vụ trưởng, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm Bắc Âu cho rằng: Lợi thế cạnh tranh hiện nay không còn nằm chủ yếu ở giá thành hay thuế suất mà chuyển sang khả năng quản trị dữ liệu, kiểm soát chuỗi cung ứng và chứng minh tính bền vững của sản phẩm.
Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp phải đáp ứng các yêu cầu ngay từ khâu thiết kế sản phẩm, lựa chọn nguyên liệu, quản lý vùng trồng, kiểm kê phát thải đến truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Chuyển đổi xanh vì thế không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện để hàng hóa tiếp cận hệ thống phân phối của EU.
Theo Bộ Công Thương, dư địa khai thác EVFTA vẫn còn rất lớn. tỷ lệ sử dụng giấy chứng nhận xuất xứ ưu đãi theo EVFTA trong năm 2025 mới đạt khoảng 34,6%, cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa tận dụng hết lợi ích mà hiệp định mang lại.
Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho hay: Điều kiện tiên quyết để được hưởng ưu đãi thuế quan là đáp ứng quy tắc xuất xứ. Doanh nghiệp cần chủ động tái cơ cấu chuỗi cung ứng, tăng tỷ lệ sử dụng nguyên liệu trong nước và khai thác hiệu quả cơ chế cộng gộp xuất xứ với các đối tác cùng tham gia FTA khi cần thiết.
Để EVFTA tiếp tục phát huy hiệu quả, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy tận dụng ưu đãi thuế quan sang xây dựng năng lực cạnh tranh dài hạn thông qua đầu tư công nghệ, chuyển đổi xanh, quản trị dữ liệu và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc. Cùng đó, các hiệp hội ngành hàng và hệ thống Thương vụ Việt Nam tại EU cần tăng cường cảnh báo sớm về thay đổi chính sách, hỗ trợ doanh nghiệp kết nối với nhà nhập khẩu, mở rộng hệ thống phân phối và xây dựng thương hiệu hàng Việt tại châu Âu.
Về phía cơ quan quản lý, cùng với việc phổ biến các cam kết của EVFTA, cần tiếp tục tháo gỡ kịp thời những vướng mắc trong quá trình thực thi hiệp định, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến quy tắc xuất xứ và chứng nhận C/O, tạo điều kiện để doanh nghiệp khai thác hiệu quả các ưu đãi.
Trong những năm tới, khi khoảng cách về ưu đãi thuế quan dần thu hẹp, khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, nâng cao giá trị gia tăng và xây dựng thương hiệu sẽ quyết định vị thế của hàng Việt tại thị trường EU. Vì vậy, tận dụng tốt "cửa sổ vàng" hiện nay sẽ giúp EVFTA tiếp tục trở thành bệ đỡ quan trọng cho xuất khẩu Việt Nam trong giai đoạn hội nhập mới.
