Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã trao đổi về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), với Thượng tá Đào Trung Hiếu Tiến sĩ Luật chuyên ngành Tội phạm học.
Cảnh báo rủi ro khi mở rộng hiến mô, tạng ở người chưa thành niên
Thưa ông, dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đề xuất mở rộng đối tượng được hiến mô, bộ phận cơ thể, trong đó có người dưới 18 tuổi. Dưới góc độ pháp lý và tội phạm học, ông đánh giá thế nào về đề xuất này, đặc biệt đối với việc hiến mô khi còn sống?
Hiến mô, tạng để cứu người là một trong những nghĩa cử cao đẹp nhất của con người. Nhờ những tiến bộ của y học ghép tạng, nhiều bệnh nhân từng đứng trước ranh giới sinh tử đã có cơ hội trở lại cuộc sống.
Tuy nhiên, khi đối tượng được đề xuất tham gia hiến mô, bộ phận cơ thể là người chưa thành niên, câu chuyện không còn thuần túy thuộc lĩnh vực y học. Đây còn là vấn đề về giới hạn quyền tự quyết đối với thân thể, trách nhiệm bảo vệ trẻ em và khả năng phòng ngừa những hành vi lợi dụng chính sách vì mục đích bất hợp pháp.
Theo nội dung dự thảo được trình Quốc hội tháng 10/2026, cơ quan soạn thảo là Bộ Y tế đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến một số loại mô tái sinh khi còn sống để điều trị cho người thân trong những điều kiện đặc biệt; đồng thời mở rộng khả năng hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.
Cần ghi nhận sự phân biệt mà Bộ Y tế đã giải thích: Dự thảo không cho phép lấy thận, gan, tim, phổi hoặc các bộ phận cơ thể lành của người dưới 18 tuổi đang sống. Việc hiến mô tái sinh được giới hạn trong quan hệ gia đình, có điều kiện về sức khỏe, sự đồng thuận và tư vấn độc lập. Đối với hiến sau khi qua đời, dự thảo đặt ra yêu cầu về xác định tử vong, nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện.
Tuy nhiên, một chính sách được thiết kế với mục đích nhân đạo không có nghĩa mọi nguy cơ phát sinh từ chính sách ấy đã được kiểm soát.
Điều 5 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, sau khi chết và hiến xác.
Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng quy định về người chưa thành niên và những giới hạn trong việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự. Mặc dù hiến mô, tạng không thể được đồng nhất với giao dịch tài sản thông thường, quy định này cho thấy pháp luật nhìn nhận năng lực tự quyết của người chưa thành niên khác với người trưởng thành.
Điều 20 và Điều 37 Hiến pháp năm 2013, cùng các quy định của Luật Trẻ em năm 2016 và Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em, đặt ra yêu cầu bảo vệ thân thể, sức khỏe, quyền sống và lợi ích tốt nhất của trẻ.
Vấn đề cần đặt ra là khi trẻ em chưa có đầy đủ năng lực tự quyết đối với nhiều vấn đề pháp lý, liệu có nên mở rộng khả năng định đoạt những bộ phận cấu thành cơ thể của chính các em?
Cũng cần phân biệt quyền đại diện của cha mẹ với quyền định đoạt thân thể của con. Cha mẹ có trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ sức khỏe và quyết định những vấn đề cần thiết vì lợi ích của trẻ. Nhưng quyền đại diện không phải quyền sở hữu, càng không thể được hiểu là quyền sử dụng cơ thể trẻ em để đáp ứng lợi ích của người khác.
Ngay cả khi người nhận là cha mẹ hoặc anh chị em ruột, sự đồng ý của người đại diện vẫn cần được xem xét trong bối cảnh có thể tồn tại xung đột lợi ích. Pháp luật phải đủ sức bảo vệ cả những đứa trẻ sống trong hoàn cảnh lệ thuộc, nghèo khó, thiếu sự chăm sóc hoặc có nguy cơ bị người lớn lợi dụng.
Tôi cho rằng, chưa nên mở rộng quyền hiến mô của người dưới 18 tuổi khi còn sống ở thời điểm hiện nay.
Khi sự đồng thuận của trẻ có thể bị thao túng
Dưới góc nhìn tội phạm học, nếu phạm vi hiến mô, tạng được mở rộng sang người chưa thành niên, theo ông, những nguy cơ nào có thể phát sinh từ việc gây áp lực tâm lý, lợi dụng quan hệ gia đình hoặc mua chuộc người giám hộ? Làm thế nào để bảo đảm sự đồng thuận thực sự tự nguyện của trẻ?
Dưới góc nhìn của người làm công tác điều tra, nghiên cứu tội phạm trong nhiều năm, tôi cho rằng, nguy cơ đáng quan tâm nhất không nằm ở mục đích của chính sách mà ở khả năng những chủ thể có động cơ bất hợp pháp tìm cách khai thác các ngoại lệ được pháp luật cho phép.
Thị trường mua bán mô, bộ phận cơ thể người bất hợp pháp hình thành từ sự gặp nhau giữa nhu cầu ghép tạng lớn, nguồn hiến khan hiếm và lợi ích kinh tế mà các đối tượng môi giới có thể thu được. Nếu phạm vi hiến mô, tạng được mở rộng sang người chưa thành niên, những nguy cơ cần đánh giá không chỉ là sự cưỡng ép trực tiếp mà còn là khả năng mua chuộc người giám hộ, lợi dụng quan hệ nuôi dưỡng, gây áp lực tình cảm hoặc tạo dựng hồ sơ thể hiện sự đồng thuận không phản ánh đúng ý chí của trẻ.
Hãy hình dung một gia đình có người thân mắc bệnh hiểm nghèo, đang cần nguồn tế bào gốc tạo máu phù hợp. Một đứa trẻ được đề nghị hiến để cứu người thân. Không ai đe dọa, không có hành vi bạo lực, nhưng đứa trẻ liên tục được nhắc rằng sự sống của người thân phụ thuộc vào quyết định của mình.
Trong hoàn cảnh ấy, liệu sự đồng ý có hoàn toàn tự nguyện?
Đối với trẻ em, điều kiện này khó bảo đảm hơn nhiều so với người trưởng thành, bởi các em phụ thuộc về tình cảm, kinh tế và vị thế xã hội vào người lớn. Nguy cơ còn phức tạp hơn khi xuất hiện động cơ kinh tế, chẳng hạn người giám hộ bị mua chuộc hoặc những khoản hỗ trợ tài chính bất thường được ngụy trang thành sự giúp đỡ nhân đạo.
Đối với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, bản chất rủi ro có sự khác biệt. Người hiến không còn phải đối diện với tổn hại sức khỏe trong tương lai như trường hợp hiến khi còn sống. Tuy nhiên, việc xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến, quyết định của người đại diện và phân bổ nguồn tạng vẫn đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt.
Cần tập trung phát triển nguồn hiến tự nguyện từ người trưởng thành
Có ý kiến cho rằng cần phân biệt việc hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống với trường hợp trẻ đã qua đời, gia đình mong muốn hiến để cứu người khác. Theo ông, có nên nghiên cứu cơ chế cho phép cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp đồng ý hiến trong trường hợp này?
Theo tôi, cần phân biệt rạch ròi giữa việc hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống và hiến sau khi qua đời. Đây là hai tình huống có bản chất pháp lý, đạo đức và mức độ rủi ro khác nhau, không nên đánh đồng khi xây dựng chính sách.
Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, việc mở rộng quyền hiến mô, bộ phận cơ thể cần hết sức thận trọng, bởi các em chưa có đầy đủ năng lực tự quyết và dễ chịu tác động từ gia đình, người giám hộ. Ngay cả khi có sự đồng ý, cũng phải tính đến nguy cơ bị thao túng tâm lý, gây áp lực tình cảm hoặc lợi dụng vì động cơ kinh tế.
Tuy nhiên, đối với trẻ em đã qua đời vì bệnh tật hoặc tai nạn, vấn đề cần được nhìn nhận theo một hướng khác. Giả sử một cháu bé không may tử vong, trước đó chưa đăng ký hiến tạng, nhưng cha mẹ mong muốn hiến những bộ phận cơ thể còn đủ điều kiện y khoa để cứu sống những bệnh nhi khác, nguyện vọng nhân đạo ấy cần được pháp luật nghiên cứu tạo cơ chế thực hiện.
Cụ thể, việc xác định chết não hoặc chết tuần hoàn phải tuyệt đối khách quan, độc lập với hoạt động lấy và ghép tạng; sự đồng thuận của gia đình phải tự nguyện, bằng văn bản; nghiêm cấm mọi hình thức môi giới, mua bán, trao đổi lợi ích. Toàn bộ quá trình lấy, điều phối và phân bổ tạng phải minh bạch, có khả năng truy xuất và chịu sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền.
Về giải pháp lâu dài, Việt Nam cần tập trung phát triển nguồn hiến tự nguyện từ người trưởng thành, đặc biệt nguồn hiến sau khi chết não, chết tuần hoàn. Muốn vậy, phải xây dựng mạng lưới điều phối hiến, ghép trên phạm vi quốc gia; nâng cao năng lực xác định chết não, hồi sức, bảo quản, vận chuyển mô, tạng; đồng thời đẩy mạnh truyền thông để người dân hiểu đúng ý nghĩa và điều kiện pháp lý của việc hiến tặng.
Việc đăng ký hiến cần dựa trên ý chí tự nguyện, được cung cấp đầy đủ thông tin và có cơ chế ghi nhận, xác minh minh bạch. Cùng với đó, phải phát triển hệ thống phân bổ mô, tạng công bằng, dựa trên chỉ định chuyên môn, mức độ cấp thiết, khả năng tương thích và những tiêu chí được công khai theo quy định.
Một giải pháp lâu dài khác là đầu tư cho y học tái tạo, tế bào gốc, công nghệ mô sinh học, thiết bị hỗ trợ chức năng cơ quan và các phương pháp điều trị giúp kéo dài thời gian sống của bệnh nhân chờ ghép. Đồng thời, cần tăng cường hỗ trợ tài chính, bảo hiểm y tế và chăm sóc dài hạn đối với bệnh nhân chờ ghép, đặc biệt là trẻ em.
Về quản lý Nhà nước, cần thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều tầng đối với toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người. Quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn phải độc lập với lợi ích của hoạt động lấy và ghép tạng. Việc xác minh nguồn hiến, sự đồng thuận, điều phối và phân bổ phải được ghi nhận bằng hệ thống dữ liệu có khả năng truy xuất, kiểm tra và giám sát.
Cần tăng cường phát hiện các đường dây môi giới mua bán mô, bộ phận cơ thể người trên không gian mạng; kiểm tra những trường hợp có dấu hiệu lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi hoặc chăm sóc thay thế để thực hiện hành vi bất hợp pháp. Cơ quan y tế, công an, tư pháp, các tổ chức bảo vệ trẻ em và cơ quan quản lý dữ liệu cần có cơ chế phối hợp phù hợp, trên cơ sở bảo đảm bí mật đời tư và thông tin sức khỏe của người hiến, người nhận.
Nếu phạm vi hiến mô, tạng được mở rộng sang người chưa thành niên, những nguy cơ cần đánh giá không chỉ là sự cưỡng ép trực tiếp mà còn là khả năng mua chuộc người giám hộ, lợi dụng quan hệ nuôi dưỡng, gây áp lực tình cảm hoặc tạo dựng hồ sơ thể hiện sự đồng thuận không phản ánh đúng ý chí của trẻ.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
