Trao đổi với phóng viên về dự thảo quy chế trường THPT chuyên của Bộ Giáo dục và Đào tạo, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam cho rằng, việc mở rộng không gian lựa chọn theo khối và thiết kế học kỳ trải nghiệm sẽ giúp học sinh phát triển bền vững thay vì "bứt tốc sớm nhưng dễ dừng lại".
Thưa ông, Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố dự thảo lấy ý kiến về quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên. Một trong những điểm đáng chú ý là việc chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Vậy đâu là cơ sở khoa học và thực tiễn của đề xuất này? Sự thay đổi đó nhằm giải quyết những bất cập nào của mô hình tuyển sinh hiện nay?
Với mô hình và cách tuyển sinh hiện nay, sẽ khó để kết luận chúng ta có đang thực sự tìm kiếm tài năng không. Việc thi đỗ đơn thuần là minh chứng các em học sinh đã được luyện tập để làm tốt bài thi?
Hai điều này có liên quan, nhưng không hoàn toàn giống nhau. Nhiều học sinh có năng lực tốt chưa chắc đã bộc lộ thành tích rõ ràng ở tuổi 14–15, nhất là khi chưa có điều kiện học tập phù hợp. Năng khiếu cũng không phát triển giống nhau ở mọi lĩnh vực. Học sinh có thể thể hiện năng lực qua cách suy luận, đặt câu hỏi, tiếp thu kiến thức mới hoặc tiến bộ rất nhanh khi được hướng dẫn đúng cách. Nếu chỉ dựa vào kết quả luyện đề, đặc biệt là quá trình luyện thi kéo dài, chúng ta có thể bỏ sót những em như vậy. Thậm chí, việc luyện đi luyện lại đôi khi còn khiến các em mất hứng thú với chính môn học mà mình vốn có khả năng.
Vì thế, tôi cho rằng tuyển sinh theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ là một hướng có thể cân nhắc. Cách tổ chức này vẫn giúp nhà trường xác định được lĩnh vực học tập mà học sinh có thế mạnh, nhưng không buộc các em phải chọn một môn chuyên quá sớm. Thực tế, ranh giới giữa các ngành học và nghề nghiệp ngày càng mở.
Ví dụ, học sinh có thế mạnh về Toán sau này có thể theo công nghệ, kinh tế hoặc kỹ thuật... Có những em cần học tập và trải nghiệm thêm mới thực sự tìm ra hướng đi phù hợp.
Nói như vậy không có nghĩa là giảm nhẹ việc học chuyên sâu. Học sinh có năng lực vẫn cần được học nâng cao chuyên ngành hẹp. Nhưng có lẽ chúng ta nên thay đổi cách tiếp cận: Không nên mặc định rằng muốn phát hiện, bồi dưỡng nhân tài thì phải cho các em luyện thi thật sớm, rồi gắn các em với một môn chuyên ngay từ đầu. Có thể bắt đầu bằng việc nhận diện năng lực ở những lĩnh vực rộng hơn, sau đó trong quá trình học mới tiếp tục phát hiện những cá nhân có thế mạnh và có nguyện vọng đi sâu vào từng môn cụ thể.
Dư luận đặt câu hỏi, với phương án tuyển sinh theo ba khối và sử dụng một điểm chuẩn chung cho mỗi khối, liệu có nguy cơ những học sinh thực sự có năng khiếu xuất sắc ở một môn chuyên nhưng không có thế mạnh ở các môn còn lại sẽ bị mất cơ hội vào trường chuyên hay không, thưa ông?
Đây là băn khoăn chính đáng. Bất kỳ cách tuyển sinh nào cũng có thể bỏ sót một số cá nhân nếu bài thi hoặc ngưỡng điểm không được thiết kế đúng. Nhưng cần nhìn nhận cụ thể phương án đang được đề xuất: Toán nâng cao không phải đề Toán chuyên như hiện nay, Ngữ văn nâng cao cũng không phải đề Văn chuyên. Các bài đọc hiểu Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội không nhằm kiểm tra một lúc kiến thức chuyên sâu của nhiều môn, mà dùng kiến thức nền làm bối cảnh để đánh giá học sinh đọc hiểu, suy luận, nhận ra quan hệ và lập luận có logic hay không.
Vì thế, những học sinh được luyện thi lâu năm theo một dạng đề chuyên hoặc một môn cụ thể không mặc nhiên có lợi thế quyết định. Nếu đề được xây dựng đúng với mục tiêu, năng lực suy nghĩ độc lập và khả năng xử lý vấn đề mới quan trọng hơn việc “ôn thi” đơn thuần theo cách truyền thống. Thậm chí, dành quá nhiều thời gian để ghi nhớ quy trình và đoán dạng đề thi có thể làm học sinh kém linh hoạt khi gặp vấn đề mới cần sáng tạo và đột phá trong cách nghĩ. Tôi cho rằng việc làm quen cấu trúc bài thi là cần thiết, nhưng không nên biến việc đó thành một cuộc chạy đua luyện thi nhiều năm.
Việc tính điểm chuẩn chung theo từng khối không có nghĩa là yêu cầu học sinh phải giỏi đồng đều tất cả các môn trong khối. Ở độ tuổi 14–15, với những trải nghiệm học tập còn tương đối hạn chế, cũng rất khó để kết luận một em thực sự có năng lực nổi trội ở một môn học cụ thể. Vì vậy, dù thi môn nào, trọng tâm vẫn nên là đánh giá năng lực tư duy, khả năng suy luận và tiếp nhận kiến thức mới, thay vì kiểm tra quá sâu những kiến thức chuyên biệt mà các em có thể đã được luyện trước đó.
Để làm được điều này, đề thi phải có ma trận năng lực rõ ràng, đề minh họa đủ tin cậy và được rà soát kỹ. Cần tránh tình trạng đề thi vô tình tạo lợi thế cho những học sinh có điều kiện tham gia các lớp luyện thi hơn là những em có năng lực tư duy thực sự. Nếu thiết kế và tổ chức đánh giá tốt, học sinh có tiềm năng sẽ không dễ bị thiệt thòi trong cách tuyển sinh này. Ngược lại, cách tiếp cận theo khối có thể giúp chúng ta nhận diện được nhiều dạng năng lực hơn, hạn chế việc bỏ sót những học sinh mà cách tuyển sinh chuyên theo từng môn truyền thống chưa chắc đã phát hiện ra.
Thưa ông, lâu nay, mô hình trường chuyên được hiểu là đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu. Nhưng khi không còn các lớp chuyên độc lập theo từng môn nữa liệu có mất đi tính chuyên sâu này?
Tôi không nghĩ chiều sâu học thuật chỉ có thể tồn tại dưới hình thức một lớp chuyên môn học cố định từ đầu đến cuối cấp. Vấn đề là mức độ chuyên sâu ấy dành cho ai, vào thời điểm nào và có giúp học sinh phát triển con đường học tập của mình hay không?
Với một nhóm nhỏ học sinh thực sự có năng lực rất nổi bật và bền vững ở một môn hẹp, nhà trường vẫn cần phát hiện sớm, tạo lộ trình tăng cường, người hướng dẫn và cơ hội nghiên cứu hoặc dự thi phù hợp. Việc thay đổi không nên làm mất cơ hội đó.
Tuy nhiên, tôi cũng không nghĩ rằng tất cả học sinh vào trường chuyên đều cần học thật sâu một môn suốt ba năm. Năng lực toán học, khoa học, ngôn ngữ hay nghệ thuật đều có thể trở thành nền tảng để các em đi vào nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều các em có là khả năng tư duy, phân tích và giải quyết vấn đề. Vì vậy, môn chuyên ở phổ thông không nên trở thành định hướng nghề nghiệp.
Số liệu thống kê năm 2023 cho thấy trong 25.111 học sinh THPT chuyên, có 7.510 em lựa chọn các lĩnh vực STEM theo nghĩa rộng, chiếm 29,91%; trong khi nhóm ba lĩnh vực Khoa học tự nhiên, Khoa học sự sống, Toán và thống kê được thống kê là 818 em, tương đương 3,26%. Những con số này cho thấy con đường từ môn học chuyên ở phổ thông đến ngành học và nghề nghiệp sau này không hề đơn giản hay bó hẹp trong một lĩnh vực.
Do đó, nếu duy trì mô hình chuyên sâu đơn môn cho tất cả học sinh trong suốt ba năm, chúng ta cần cân nhắc liệu thời gian và nguồn lực dành cho việc đào tạo chuyên biệt có đang được sử dụng hiệu quả hay không. Có thể tổ chức việc học tập rộng hơn cho số đông, đồng thời dành các chương trình câu lạc bộ chuyên sâu hơn cho những em thực sự có năng lực và nhu cầu. Khi đó, học sinh vẫn có cơ hội đào sâu chuyên môn, nhưng không bị buộc phải đi theo một con đường duy nhất ngay từ đầu.
Một trong những điểm mới trong dự thảo là học sinh sau khi trúng tuyển sẽ có học kỳ I lớp 10 để trải nghiệm, định hướng trước khi lựa chọn môn học chuyên sâu. Theo ông, mô hình này cần được tổ chức như thế nào để vừa giúp học sinh phát triển năng lực liên ngành, vừa bảo đảm chiều sâu và không làm mất đi bản sắc ở trường chuyên?
Tôi cho rằng học kỳ trải nghiệm là cần thiết. Ở tuổi 15, học sinh chưa chắc đã hiểu rõ mình thực sự thích gì và có phù hợp với một lĩnh vực hay không. Việc lựa chọn hướng chuyên sâu nếu chỉ dựa vào điểm thi, lời khuyên của người lớn hay những hình dung ban đầu về môn học chưa đủ căn cứ. Các em cần có cơ hội trực tiếp thử sức với những công việc đặc trưng của từng lĩnh vực, chẳng hạn như đọc và phân tích dữ liệu, lập luận, làm thực nghiệm, khảo sát, viết hoặc xây dựng sản phẩm. Qua những trải nghiệm đó, các em sẽ hiểu rõ hơn mình hứng thú với điều gì, có thế mạnh ở đâu và có sẵn sàng theo đuổi những vấn đề thuộc lĩnh vực đó hay không.
Học kỳ trải nghiệm không nên trở thành khoảng thời gian chờ học sinh chọn môn, sau đó mới bắt đầu học chuyên sâu. Các môn nền tảng vẫn phải được dạy nghiêm túc ngay từ đầu. Hoạt động trải nghiệm cần có nội dung cụ thể, giáo viên hướng dẫn và cách đánh giá, phản hồi rõ ràng. Khi đã chọn được hướng đi, học sinh có thể tiếp tục học sâu qua các chuyên đề, nhóm học tập linh hoạt, dự án hoặc học phần nâng cao. Việc lựa chọn nên được xem xét lại định kỳ, bởi năng lực và mối quan tâm của các em có thể thay đổi sau một thời gian học tập.
Tôi thấy học liên ngành và học chuyên sâu không phải theo hai hướng đối lập. Học rộng giúp các em hiểu mối liên hệ giữa các lĩnh vực, còn học sâu giúp các em đi đến tận cùng một vấn đề. Nhà trường hoàn toàn có thể duy trì yêu cầu chung về kiến thức và năng lực, đồng thời tổ chức những lộ trình nâng cao khác nhau cho từng nhóm học sinh. Với những em bộc lộ năng lực đặc biệt ở một môn học từ sớm, nhà trường có thể tạo cơ hội học nâng cao ngay từ đầu, không nhất thiết phải chờ hết học kỳ trải nghiệm.
Giá trị của trường chuyên trước hết nằm ở chất lượng giáo viên, yêu cầu học thuật, môi trường học tập nghiêm túc và một cộng đồng khuyến khích học sinh ham tìm tòi, biết đặt câu hỏi và tự mình suy nghĩ. Cách tổ chức môn học có thể thay đổi, nhưng những điều cốt lõi ấy cần được giữ vững. Suy cho cùng, phát triển chuyên môn sâu là việc cần thời gian dài và đi được chặng đường đó các em cần ba năm THPT xây dựng nền móng vững chắc thay vì bứt tốc ngay từ đầu và có nguy cơ dừng lại sớm.
Trân trọng cảm ơn ông!
