Sau hơn 1 năm mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động, nhiều nhiệm vụ được chuyển trực tiếp về xã, phường đã đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động của HĐND, nhất là công tác giám sát.
Tại Hưng Yên, hoạt động này được triển khai theo hướng sát cơ sở, lấy ý kiến người dân làm một trong những nguồn thông tin quan trọng để lựa chọn nội dung, tăng cường kiểm chứng thực tế, ứng dụng dữ liệu và theo dõi đến cùng việc thực hiện các kiến nghị, góp phần đưa nghị quyết vào cuộc sống.
Bám cơ sở, lựa chọn đúng và trúng vấn đề giám sát
Tỉnh Hưng Yên hiện có 104 xã, phường với 2.441 đại biểu HĐND cấp xã. Sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động, cấp xã trở thành cấp quản lý trực tiếp với khối lượng công việc lớn hơn, phạm vi nhiệm vụ rộng hơn và trách nhiệm trực tiếp hơn trước nhân dân. Thực tế này đặt ra yêu cầu HĐND cấp xã phải đổi mới phương thức hoạt động, nhất là công tác giám sát theo hướng thiết thực, sát dân và sát việc.
Phó Chủ tịch HĐND phường Thái Bình Lại Văn Mạnh cho biết, thời gian qua, HĐND phường đã tập trung giám sát những lĩnh vực “nóng” tại địa phương như quản lý trật tự đô thị, đất đai, các dự án hạ tầng dân sinh, cải cách hành chính, thu - chi ngân sách. Hoạt động giám sát không chỉ dừng ở việc nghiên cứu báo cáo mà tăng cường khảo sát thực địa, kiểm tra tại các tổ dân phố, đối chiếu số liệu với thực tế để có cách nhìn khách quan, toàn diện.
Theo Phó Chủ tịch HĐND phường Thái Bình, một trong những khó khăn trong hoạt động giám sát chuyên đề tại địa phương là đội ngũ đại biểu HĐND phường, đặc biệt là các Ban của HĐND chủ yếu vẫn hoạt động kiêm nhiệm, quỹ thời gian dành cho giám sát chuyên sâu bị phân tán.
Tại xã Vũ Thư, từ tháng 4/2026, mô hình “Đại biểu HĐND - Uống trà nghe dân nói” đã được triển khai mang lại nhiều kết quả tích cực. Thay vì tiếp xúc tại hội trường, mỗi đại biểu HĐND xã tham gia ít nhất 6 cuộc/năm xuống tận nhà dân, thôn xóm để lắng nghe tâm tư của cử tri. Để tránh tình trạng “nghe rồi để đó”, xã quy định 5 bước: Tiếp nhận ý kiến; phân loại; tổng hợp, chuyển xử lý; theo dõi, giám sát; phản hồi kết quả. Những vấn đề thuộc thẩm quyền được UBND xã tiếp nhận, giải quyết; những vấn đề cần thiết có thể được theo dõi, đôn đốc và đưa ra chất vấn tại kỳ họp.
Theo bà Phạm Thị Như Phong, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vũ Thư, đến nay các Tổ đại biểu HĐND xã đã tổ chức 10 buổi gặp gỡ trực tiếp người dân. Qua gặp gỡ trực tiếp tại cơ sở, đại biểu nghe người dân phản ánh những vấn đề cụ thể; tổng hợp, chuyển cơ quan có trách nhiệm giải quyết và tiếp tục theo dõi kết quả. Cách làm này không chỉ mở thêm một kênh để người dân phản ánh mà còn giúp HĐND lựa chọn vấn đề cần khảo sát, giám sát và kiểm chứng kết quả sau giám sát.
Trên cơ sở nhận diện những hạn chế trong hoạt động giám sát, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vũ Thư cho biết, HĐND xã xác định đổi mới hoạt động giám sát theo hướng “Nghe dân để chọn đúng việc - nhìn dữ liệu để phát hiện sớm - theo đến cùng để tạo chuyển biến”. Trong đó, bám sát Nghị quyết HĐND và những vấn đề phát sinh từ thực tiễn, lựa chọn đúng và trúng nội dung giám sát; ưu tiên các chỉ tiêu đạt thấp, nhiệm vụ chậm tiến độ, những vấn đề tác động trực tiếp đến người dân như đầu tư công, quản lý đất đai, môi trường, thủ tục hành chính, giải quyết kiến nghị của cử tri.
Đặc biệt, xã Vũ Thư đã ban hành Kế hoạch “Nâng cao chất lượng hoạt động giám sát của HĐND xã dựa trên dữ liệu và ứng dụng công nghệ số”, trong đó lựa chọn một số nhóm chỉ tiêu trọng yếu trong nghị quyết HĐND để lập bảng theo dõi, như: thu - chi ngân sách; giải ngân đầu tư công; tiến độ các công trình, dự án; giải quyết thủ tục hành chính; giải quyết kiến nghị cử tri và một số chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội chủ yếu. Các chỉ tiêu được cập nhật định kỳ, thể hiện kế hoạch - kết quả thực hiện - tỷ lệ hoàn thành - tiến độ - cơ quan chịu trách nhiệm; những nội dung tiến độ chậm hoặc có nguy cơ không hoàn thành được nhận diện để HĐND kịp thời yêu cầu báo cáo, khảo sát hoặc giải trình. Mục tiêu là sử dụng chính dữ liệu quản lý hiện có để phục vụ giám sát, từng bước chuyển từ “giám sát kết quả đã xảy ra” sang “theo dõi tiến độ và cảnh báo sớm”.
Gắn giám sát với hoàn thiện thể chế
Không chỉ dừng ở việc phát hiện những hạn chế trong quá trình thực hiện nghị quyết, hoạt động giám sát của HĐND tỉnh còn hướng tới nhận diện những "điểm nghẽn" trong chính sách để kiến nghị điều chỉnh, hoàn thiện.
Ông Nguyễn Ngọc Dư, Trưởng ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh Hưng Yên cho biết, trong bối cảnh không tổ chức HĐND cấp huyện, phạm vi đối tượng giám sát của các Ban HĐND tỉnh tăng lên rất nhiều. Vì vậy, việc lựa chọn mẫu, khảo sát và tổ chức giám sát phải khoa học, đồng thời phải đi đến tận khâu trực tiếp tổ chức thực hiện.
Dẫn chứng từ hoạt động giám sát một số chính sách phát triển giáo dục mầm non theo các nghị quyết của HĐND hai tỉnh trước hợp nhất, Trưởng ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh Hưng Yên cho biết, sau khi hợp nhất tỉnh, có thời điểm chưa có văn bản chỉ đạo việc tiếp tục thực hiện một số chính sách theo nghị quyết của HĐND hai tỉnh trước đây, dẫn đến một số xã, phường chưa có đầy đủ cơ sở để triển khai trong năm học 2025 - 2026; việc giải ngân kinh phí thực hiện chính sách giữa các khu vực còn chênh lệch; có nơi chi trả hỗ trợ cho trẻ chưa đúng thời điểm, còn thực hiện một lần trong năm học thay vì hai lần theo quy định. Đặc biệt, qua giám sát cho thấy, khi tham mưu xây dựng chính sách, cơ quan tham mưu chưa rà soát hết các quy định pháp luật của Trung ương dẫn đến chính sách ban hành chưa bao phủ hết các đối tượng. Sau giám sát, Ban đã có kiến nghị và hiện nay UBND tỉnh đang chỉ đạo các cơ quan chuyên môn tham mưu ban hành nghị quyết mới.
Theo ông Nguyễn Ngọc Dư, trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp mới đi vào hoạt động với hàng loạt thay đổi trong các quy định pháp luật và nhân sự tại các cơ quan tham mưu, việc rà soát, giám sát cần phải làm thường xuyên, cụ thể hơn do vướng mắc ở một khâu sẽ làm nghẽn toàn bộ chính sách. Sau giám sát, cần phải kịp thời kiến nghị đến cấp có thẩm quyền để tháo gỡ các điểm nghẽn; giám sát phải gắn với việc từng bước hoàn thiện thể chế; khi giao nhiệm vụ cho cấp xã, cho các đơn vị sự nghiệp tự chủ, HĐND tỉnh phải giám sát đồng thời xem cấp xã, các đơn vị có đủ điều kiện, nhân lực, chuyên môn và nguồn lực để thực hiện hay không.
Thường trực HĐND tỉnh Hưng Yên chủ trì, điều hành Hội nghị. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN
Đại diện Ban Văn hóa - Xã hội HĐND tỉnh đề xuất tăng cường phối hợp, liên thông giữa Ban HĐND tỉnh với Thường trực HĐND và các Ban HĐND cấp xã. Với cơ chế liên thông trong đó Ban HĐND tỉnh định hướng các nội dung trọng tâm để HĐND cấp xã chủ động theo dõi; ngược lại, HĐND cấp xã kịp thời phản ánh các bất cập vượt thẩm quyền lên tỉnh. Kết quả giám sát của tỉnh được gửi về cấp xã để tiếp tục theo dõi, giám sát việc khắc phục tại địa bàn, tránh tình trạng giám sát trùng lặp hoặc bỏ trống địa bàn.
Nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát của HĐND theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Hưng Yên Trần Quốc Văn yêu cầu Thường trực HĐND các xã, phường, cần chủ động đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ; rà soát, phân công rõ trách nhiệm giữa Thường trực, các Ban và đại biểu HĐND; phối hợp với UBND cùng cấp bố trí công chức tham mưu, giúp việc phù hợp. Hoạt động giám sát phải tập trung vào vấn đề cử tri, nhân dân quan tâm, có kiến nghị rõ nội dung, cơ quan thực hiện và thời hạn trả lời; tiếp tục theo dõi, đôn đốc đến khi có kết quả. Bên cạnh đó, đổi mới tiếp xúc cử tri theo chuyên đề, theo địa bàn có vấn đề phát sinh; phân loại, chuyển và theo dõi việc giải quyết kiến nghị, thông tin kết quả để cử tri biết. Những vướng mắc về nhân lực giúp việc, vị trí việc làm và chế độ cần được tổng hợp cụ thể để đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn, giải quyết.
Về thực trạng đội ngũ công chức tham mưu, giúp việc HĐND cấp xã còn mỏng, chủ yếu kiêm nhiệm, Chủ tịch HĐND tỉnh đề nghị Sở Nội vụ cần phối hợp với các địa phương rà soát, bố trí công chức tham mưu, giúp việc HĐND tại các xã, phường; hướng dẫn, điều hòa việc phân công nhiệm vụ, phối hợp công tác giữa công chức giúp việc khối HĐND và công chức giúp việc khối UBND. Đối với những địa phương có khối lượng công việc lớn, cần đánh giá cụ thể nhu cầu nhân lực để tham mưu phương án điều chuyển công chức, viên chức, sắp xếp bố trí phù hợp. Đồng thời, hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ, giải quyết chế độ đối với cán bộ dôi dư; phân loại những kiến nghị về vị trí việc làm, chế độ của đại biểu và lãnh đạo các Ban HĐND để giải quyết theo thẩm quyền hoặc báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét.
Thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hiệu quả giám sát không chỉ nằm ở việc phát hiện vấn đề mà quan trọng hơn là xác định đúng trách nhiệm, tháo gỡ "điểm nghẽn", hoàn thiện chính sách và tạo ra chuyển biến cụ thể trong đời sống nhân dân. Đây cũng là thước đo để nghị quyết của HĐND thực sự đi vào cuộc sống, đáp ứng yêu cầu quản trị địa phương trong giai đoạn mới.
